İyi Yazmak Üzerine
William Zinsser
On Writing Well
«İyi Yazmak Üzerine» (On Writing Well), William Zinsser'ın kurgu dışı yazım üzerine klasik rehberidir ve tek bir fikre dayanır: Net yazı, net düşünceden ve acımasız bir yeniden yazımdan doğar. Gereksiz kelimeleri atmak, sade kelimeler seçmek, kendi sesinizle yazmak ve doğru duyulana kadar yeniden yazmak gibi öğütleri, kitaplar kadar e-postalar ve raporlar için de geçerlidir.
Kötü yazının çoğu yetenek eksikliğinden doğmaz. Hiçbir iş görmeyen kelimeleri taşıyan cümlelerden doğar.
Kitabın özü
Zinsser kitabı Yale'de verdiği kurgu dışı yazım dersinden yola çıkarak yazdı. Kitap 1976'dan bu yana bir milyonu aşkın sattı. Bu bir dilbilgisi kılavuzu değil. Kitap, iyi yazının birkaç alışkanlığa dayandığını savunur: açıklık, sadelik, kısalık ve sıcaklık. Ona göre net yazı net düşünceden gelir. Bir cümle bulanıksa, yazar çoğu zaman ne demek istediğine henüz karar vermemiştir.
Kitabın ilk yarısı ilkeleri anlatır: gereksizi ayıklamak, sade kelimeler seçmek, kendi sesinizi korumak ve durmadan yeniden yazmak. İkinci yarı bu ilkeleri türlere uygular: röportaj, gezi yazısı, anı, bilim ve iş yazıları, eleştiri, mizah. Hiç kullanmayacağınız türlerin bölümlerini atlayabilirsiniz. Tekrar tekrar okunmaya değer olan asıl kısım ilkeler bölümüdür. Bazı örnekler eskimiş (daktilolar, eski dergi dünyası), ama öğütler şaşırtıcı ölçüde taze kalmış.
Kime göre
- E-posta, rapor ya da teklif yazan ve metninin okunmasını isteyen herkes
- Kurgu dışı yazmayı öğrenen öğrenciler ve kariyerinin başındaki profesyoneller
- Yazısının fazla resmî ya da şişkin olduğunu düşünenler
- Blog ve içerik yazarları
Kime göre değil
- — Olay örgüsü ve karakter üzerine teknik arayan kurgu yazarları
- — Dilbilgisi ya da noktalama başvuru kitabı arayanlar
Ana dersler
01
İlk taslak çirkin olabilir
Zinsser'a göre yazmak, yeniden yazmaktır: Profesyoneller dahil neredeyse kimse ilk seferde doğruyu bulamaz. Bu düşünce ilk taslağı iyi olma zorunluluğundan kurtarır. Taslağın tek görevi var olmaktır. Böylece üzerinde çalışacağınız bir malzemeniz olur. Her cümleyi yazarken yargılamak sizi kilitler, çünkü aynı anda birbirine zıt iki iş yapmaya çalışırsınız. Hızlı yazın ve dağınıklığı kabul edin. Eleştirmeni sonraki ayrı bir tura, mümkünse bir moladan sonraya bırakın.
Kadıköy'de bir yazılım şirketinde çalışan Elif, yeni uygulama sürümünün duyurusunu yazmak için bir saattir boş ekrana bakıyor. 20 dakikalık bir zamanlayıcı kuruyor ve bildiği her şeyi yazım hatalarıyla birlikte döküyor. Çıkan metin hantal, ama ikinci turda sağlam bir iskelet beliriyor. Toplam süre, boş ekrana bakarak geçen süreden kısa.
02
İş görmeyen her kelimeyi atın
Zinsser gereksiz kelime yığınını yazının hastalığı olarak görür. Bu yığının içinde «çok», «biraz», «oldukça» gibi yumuşatıcılar, önemli görünen jargon ve «şu an» yerine «içinde bulunduğumuz bu süreçte» gibi şişirilmiş kalıplar vardır. Her biri çevresindeki cümleyi sulandırır. Zinsser'ın testi basittir: Bir kelime çıkarıldığında anlam değişmiyorsa, o kelime gitmelidir. Geriye kalan metin soğuk ya da kaba değildir. Tersine daha güçlüdür, çünkü okur asıl mesajı kazıp çıkarmak zorunda kalmaz. Türkçe iş yazışmalarındaki «bilgilerinize sunarız» türü kalıplar bu yükün en tanıdık örnekleridir.
Bir lojistik firması müşterisine şöyle yazıyor: «Bu vesileyle, toplantımızın ertelendiği hususunu bilgilerinize sunmak isteriz.» Yeni hâli şu: «Toplantı perşembe saat 15.00'e alındı.» Sekiz kelime beşe iniyor. Yeni cümle, eskisinin unuttuğu tek bilgiyi de ekliyor: ne zaman. Müşteri artık takvimine bakmak için ikinci bir e-posta beklemiyor.
03
Asıl meseleyle başlayın
Zinsser, okurun her an metni bırakabileceğini hatırlatır. Bu yüzden açılış, bir sonraki satırı hak etmelidir. Gündelik iş yazılarında bunun anlamı şudur: Haberi ya da talebi ilk cümleye koyarsınız, ikinci cümlede bunun okur için neden önemli olduğunu söylersiniz. Arka plan, isteyenler için sonra gelebilir. Açılışın okuru içeri çekmesi gerektiğinde ısınma turları işe yaramaz. Okurun bilgisindeki bir boşluğu ortaya çıkaran şaşırtıcı bir bilgi çok daha iyi işler, çünkü okur o soruyu kapatmak için okumayı sürdürür.
Bir reklam ajansında ekip lideri olan Murat'ın haftalık raporu, bütçe onayı istemeden önce üç paragraf proje geçmişi anlatıyor. Yeniden yazılmış rapor şöyle açılıyor: «Cumaya kadar iki ek serbest tasarımcı için onayınıza ihtiyacım var.» İkinci cümle, bu destek olmadan kampanyanın bir ay kayacağını söylüyor. Onay aynı öğleden sonra geliyor.
04
Taslağı turlar hâlinde, sesli düzeltin
Zinsser kendi metinlerini defalarca yeniden yazardı ve kulağına güvenirdi. Ondan ödünç alınabilecek bir yöntem var: Her şeyi aynı anda düzeltmeye çalışmayın. Her birinin tek bir görevi olan kısa turlar yapın. Önce yapıya, sonra ayıklamaya, en son kelime seçimine bakın. Bitirirken taslağı yüksek sesle okuyun. Takıldığınız, nefesinizin yetmediği ya da size ait olmayan bir ses duyduğunuz her yerde cümlenin elden geçmesi gerekir. İyi yazı, bir kişinin başka bir kişiyle konuşması gibi duyulmalıdır.
Danışman Kerem, teklifini göndermeden önce sesli okuyor ve iki kez aynı cümlede tökezliyor. Bu cümle, yan cümlelerle uzayan 40 kelimelik bir zincir. Kerem cümleyi ikiye bölüyor. «Sinerji yaratacak şekilde kaldıraç etkisi sağlamak» ifadesini de «birlikte çalışmak» ile değiştiriyor. Müşterisi sonradan, sonuna kadar okuduğu ilk teklifin bu olduğunu söylüyor.
Bugün dene
Bu hafta yazdığınız bir e-postayı seçin. Anlam kaybetmeden üçte bir kısaltın ve talebi ilk cümleye taşıyın. Göndermeden önce de yüksek sesle okuyun.
Hızlı kontrol
Zinsser'a göre bulanık yazının asıl nedeni nedir?
İlk taslağın görevi nedir?
Seçme alıntılar
“Gereksiz kelime yığını, Amerikan yazısının hastalığıdır.”
“İyi yazmanın sırrı, her cümleyi en yalın bileşenlerine indirmektir.”
“Yeniden yazmak, iyi yazmanın özüdür.”