Üslubun Öğeleri
William Strunk Jr. & E. B. White
The Elements of Style
The Elements of Style, açık ve yalın İngilizce düzyazı için yazılmış kısa ve iddialı bir kurallar kitabı. Gereksiz kelimeleri atmayı, etken çatıyı kullanmayı, belirsiz yerine somut olanı seçmeyi ve metni gözden geçirmeyi öğütler. Bazı dilbilgisi tavsiyeleri eskimiş olsa da çekirdeğindeki alışkanlıklar hâlâ hemen her taslağı netleştirir. Bir öğleden sonrada okunur. Kurallarını yazarken değil, düzeltirken uygulamak gerekir.
Kötü yazının çoğu yanlış değildir, sadece şişkindir. 1959'dan kalma ince bir kitap, bunun ilacını hâlâ çoğu rehberden iyi anlatıyor.
Kitabın özü
William Strunk Jr. bu rehberi 1918'de Cornell'deki öğrencileri için kendi imkânlarıyla bastırdı. Eski öğrencisi E. B. White 1959'da metni gözden geçirip genişletti ve sona üslup üzerine bir deneme ekledi. Ortaya çıkan şey bir ders kitabından çok bir emirler listesi. Her kural kısa ve her birinin yanında kötü bir örnek ile daha iyisi var. Kitabın ruhu üç kelimede saklı: gereksiz kelimeleri atın.
Kitabı dürüst okumak lazım. Bazı kurallar zevk meselesi. Dilbilimciler, yazarların zaman zaman kendi kurallarını çiğnediğini ve bazı örneklerde edilgen çatıyı yanlış tanımladığını gösterdi. Onu bir yasa değil, güçlü bir varsayılan olarak görün. Kalıcı değeri birkaç alışkanlıkta yatıyor: işi kimin yaptığını söylemek, iş görmeyen kelimeyi atmak, somut kelime seçmek ve metni bilinçli turlarla düzeltmek. Türkçe yazarken de aynı alışkanlıklar işe yarar.
Kime göre
- E-posta, rapor ya da teklif yazan ve metninin gerçekten okunmasını isteyen herkes
- İngilizce yazan ve net, basit kurallara ihtiyaç duyan profesyoneller
- İlk ciddi ödevleri veya tezleriyle uğraşan öğrenciler
- Taslağının şişkin olduğunu hisseden ama nedenini adlandıramayan yazarlar
Kime göre değil
- — Modern ve betimleyici bir dilbilgisi başvuru kaynağı arayanlar
- — Olay örgüsü veya anlatı sesi üzerine zanaat tavsiyesi bekleyen roman yazarları
Ana dersler
01
İş görmeyen her kelimeyi atın
Strunk'ın en ünlü kuralı yalnızca üç kelime. Güçlü yazı kısadır. Bunun nedeni her cümlenin kısa olma zorunluluğu değil, her kelimenin yerini hak etmesi gerekliliğidir. Taslaklar dolgu biriktirir: "şunu belirtmek gerekir ki", "bu noktada", "aslında", "oldukça", "biraz". Her biri yanındaki iddiayı sulandırır. Bunları atmak süs meselesi değildir. Okurun yükünü hafifletir ve asıl söylediğinizi ıskalanamaz hâle getirir. Türkçe kurumsal yazışmalardaki "gerçekleştirilmesi sağlanmıştır" türü uzatmalar da aynı kapsama girer.
Bir proje güncellemesi şöyle başlıyor: "Şu aşamada bütçe çalışmalarının tamamlanması sürecinde olup, bunun da yakında sonuçlandırılması öngörülmektedir." Kısaltılmış hâli şu: "Bütçeyi cuma günü bitiriyoruz." Bulanık bir cümle dört kelimeye indi. Levent'teki yöneticinin elinde artık takip edebileceği bir tarih var.
02
Kimin ne yaptığını söyleyin
Kitap etken çatıyı ve olumlu ifadeleri savunur. "Hatalar yapıldı" kişiyi gizler. "Finans ekibi teslim tarihini kaçırdı" ise adını koyar. Güçlü cümle başa bir özne koyar ve ona iş yapan bir fiil verir: "karar verilmesi sağlandı" değil, "karar verdik". Aynı şekilde olmayanı değil, olanı söyleyin: "Pek sık zamanında gelmezdi" yerine "Genellikle geç gelirdi." Okur cümlenizi çözmek zorunda kalmamalı. Türkçenin edilgene ve isimleştirmeye düşkünlüğü düşünülürse bu ders bizde iki kat önemli.
Bir e-ticaret firması müşterisine şunu yazıyor: "İadenizin şu an için gerçekleştirilememesine karar verilmiştir." Yeniden yazılmış hâli şu: "İadenizi henüz yapamıyoruz, çünkü ürün Ümraniye'deki depomuza ulaşmadı. Ürün geldikten sonraki iki gün içinde paranızı iade ediyoruz." Müşteri artık kimin karar verdiğini, nedenini ve sırada ne olduğunu biliyor.
03
Okurun gözünde canlanacak şekilde yazın
Kitabın öğüdü nettir: genel yerine özeli, belirsiz yerine net olanı, soyut yerine somutu tercih edin. "Ciddi bir iyileşme" ya da "olumsuz hava koşulları" gibi soyut ifadeler, okurdan kendi resmini kurmasını ister. Her okur da farklı bir resim kurar. Bir sayı, bir isim ya da bir imge ise herkese aynı resmi verir. White'ın isim ve fiillerle yazma tavsiyesi de aynı yere çıkar. Şeyin kendisi, onun hakkındaki sıfatlardan daha ikna edicidir.
Bir girişimin yatırımcı sunumunda, yeni ödeme ekranının "kullanıcı deneyimini büyük ölçüde iyileştirdiği" yazıyor. Daha keskin hâli şu: "Ödeme adımı beş ekrandan ikiye indi. Testlerde sepeti terk oranı yüzde 31'den yüzde 18'e düştü." Yatırımcının sıfatlarınıza güvenmesine gerek kalmıyor. Değişimi kendi gözüyle görüyor.
04
Taslağınızı turlar hâlinde, sesli okuyarak düzeltin
Strunk'ın kuralları ilk taslak için değil, düzeltme için birer araçtır. Yazarken hepsine uymaya çalışmak eli kilitler. Daha iyi bir rutin şudur: önce serbestçe yazın, sonra her birinin tek bir işi olan ayrı turlarla düzeltin. Bir tur yapı, bir tur kısaltma, bir tur özne ve fiiller, bir tur da somut ayrıntı için olsun. Son turda metni sesli okuyun. Kulağınız, gözünüzün atladığı dolambaçlı cümleleri ve yapay tınıları yakalar. Metin sizin daha net bir versiyonunuz gibi duyulana kadar devam edin.
Kadıköy'de çalışan bir danışman, iki sayfalık teklifini göndermeden önce yirmi dakika ayırıyor. Önce her paragrafın tek bir fikir taşıdığını kontrol ediyor, sonra dolguları siliyor. Ardından edilgen cümleleri etkene çeviriyor. En son da boş bir toplantı odasında metni yüksek sesle okuyor. Takıldığı ya da nefesinin yetmediği her yeri yeniden yazıyor.
Bugün dene
Bugün göndereceğiniz bir e-postayı seçin. "Aslında", "sadece", "gerçekten", "oldukça" gibi dolguları silin. Edilgen bir cümleyi etkene çevirin. Göndermeden önce de metni sesli okuyun.
Hızlı kontrol
Kitabın en bilinen kuralı hangisidir?
Kitabın tavsiyeleri en çok ne zaman işe yarar?
Seçme alıntılar
“Gereksiz kelimeleri atın.”
“Güçlü yazı kısadır.”
“Etken çatıyı kullanın.”
“Sıfat ve zarflarla değil, isim ve fiillerle yazın.”