Kavram

Rasyonel Değil Makul (Reasonable Over Rational)

Rasyonel değil makul, Morgan Housel'ın en iyi finansal planın bir tablonun en uygun bulduğu plan değil, gerçekten yaşayabileceğiniz plan olduğunu söyleyen ilkesidir; çünkü kötü bir yılda bırakılan bir strateji hiçbir şey kazandırmaz.

Finans teorisi, yalnızca en yüksek beklenen getiriyi önemseyen soğukkanlı bir hesap makinesi varsayar. Gerçek insanlar ise uykuyu, aile içi tartışmaları ve pişmanlığı da önemser; Housel, Paranın Psikolojisi'nde (2020) bu duyguları yok saymanın disiplin değil, bir tasarım hatası olduğunu savunur. Matematiksel olarak en iyi ama duygusal olarak katlanılmaz bir plan, genellikle en kötü anda, çoğu zaman bir düşüşün ardından bırakılır ve bırakılan bir plan hiçbir şey kazandırmaz. Kâğıt üzerinde biraz daha zayıf ama içinize sinen bir plan ise bileşik getirinin ihtiyaç duyduğu yıllar boyunca ayakta kalır. Modern portföy teorisinin temellerini atan Harry Markowitz hakkında sık anlatılan bir hikâye bunu iyi gösterir: Markowitz, kendi emeklilik birikimini hisse senetleri ile tahviller arasında eşit böldüğünü söylemiştir; modeli bunu gerektirdiği için değil, iki durumda da duyacağı pişmanlığı sınırlamak için. Makul olmak özensiz olmak demek değildir. Hangi seçimleri sürdüremeyeceğinizi önceden kabul etmek demektir: fazla sert dalgalanan bir portföy, keyfe hiç yer bırakmayan bir bütçe ya da uykunuzu kaçıran bir borç. Bu duyguları hiç ortaya çıkmayacakmış gibi davranmak yerine plana dahil edersiniz. Ölçüt zarafet değil, dayanıklılıktır.

Gerçek hayattan bir örnek

Bursa'da eczacı olan Emre, genç bir yatırımcının neredeyse her şeyini hisse senedinde tutması gerektiğini okumuştu. Denedi; ilk sert düşüşte uygulamayı günde yirmi kez açtı ve yarısını zararına sattı. Şimdi vadeli hesapta hiçbir hesaplayıcının önermeyeceği kadar büyük bir pay tutuyor ve her ay sabit 3.000 lirayı bir hisse fonuna yatırıyor. Kâğıt üzerinde getirinin bir kısmından vazgeçiyor, ama üç yıldır tek bir aylık talimatı kaçırmadı.

Nasıl kullanılır

1Bir hesap makinesinin seçeceği planı yazın, ardından kötü bir yılda sürdürebileceğinizden şüphe ettiğiniz her parçasını işaretleyin.
2Bu parçaları, beklenen getiriden biraz feda etmek pahasına da olsa, plan en kötü gününüzde bile katlanılabilir gelene kadar ayarlayın.
3Planı en iyi senaryodaki getirisine göre değil, beş yıl sonra hâlâ uygulayıp uygulamadığınıza göre değerlendirin.