Kavram

Taban Oranı İhmali (Base-Rate Neglect)

Taban oranı ihmali, bir şeyin ne kadar olası olduğunu bir tanımın ona ne kadar uyduğuna bakarak yargılarken, o kategorinin baştan ne kadar yaygın olduğunu, yani taban oranını göz ardı etme eğilimidir.

Daniel Kahneman ve Amos Tversky bunu, Tom W adlı hayalî bir lisansüstü öğrencinin kısa bir tasviriyle gösterdi. Tasvir, kalıp yargılardaki bilgisayar bilimi öğrencisine benzeyecek biçimde yazılmıştı: düzenli, derli toplu sistemleri seven, pek sosyal olmayan biri. Tom'un en olası alanının hangisi olduğu sorulduğunda, insanlar alanları onun her kalıp yargıya ne kadar benzediğine göre sıraladı ve bazı alanlarda, örneğin beşerî bilimlerde, bilgisayar biliminden çok daha fazla öğrenci bulunduğunu neredeyse hiç hesaba katmadı. Kahneman bu kestirmeye temsil edicilik der: Sistem 1, zor olan olasılık sorusunu kolay olan benzerlik sorusuyla yanıtlar. Tasvir canlıdır, taban oranı ise sıkıcı bir istatistiktir; kazanan tasvir olur. Oysa taban oranı çoğu zaman eldeki en bilgilendirici gerçektir, tasvirler ise hissettirdikleri kadar güvenilir değildir; katılımcılara Tom'un tasvirinin geçerliliği belirsiz psikolojik testlere dayandığı da söylenmişti. Kahneman'ın önerdiği çare, istatistikçilerin Bayesçi akıl yürütme dediği şeyin disiplinli, iki adımlı bir uygulamasıdır. Önce yargınızı makul bir taban oranına demirleyin. Sonra somut kanıtın sizi bu orandan gerçekte ne kadar uzaklaştırması gerektiğini sorun ve ilk içgüdünüzün önerdiğinden daha az uzaklaşın. Uygulamada bu, hikâyeyi dinlemeden önce şunu sormak demektir: Buna benzeyen bütün vakalardan kaçı bu şekilde sonuçlanıyor?

Gerçek hayattan bir örnek

Tolga, İzmir'de Alsancak'ın kalabalık bir sokağında kafe açmak istiyor. Konum, gelip geçen müşteri ve kahvesi, hepsi doğru görünüyor; işin tutacağından emin. Kira sözleşmesini imzalamadan önce, yıllardır o sokakta oturan bir arkadaşıyla sokağı yürüyor ve son beş yılda açılan kafeleri ve bunlardan kaçının hâlâ açık olduğunu sayıyor. Yarısından azı açık. Tolga kafesini yine açıyor, ama daha kısa bir kira süresiyle, kenarda daha fazla birikimle ve daha ucuz bir dekorasyonla.

Nasıl kullanılır

1Belirli bir vakayı yargılamadan önce, benzer vakaların ne sıklıkla bu şekilde sonuçlandığını sorun ve bu taban oranını ilk olarak yazın.
2Ardından somut kanıtın gerçekte ne kadar güvenilir olduğunu sorun; canlı bir tasvir, güçlü bir kanıtla aynı şey değildir.
3Taban oranından yalnızca kanıtın haklı çıkardığı kadar uzaklaşın; bu da çoğu zaman ilk içgüdünüzün istediğinden azdır.