Kavram
Önyargı Testleri (Bias Tests)
Önyargı testleri, bir kanıtı adil mi tarttığınızı yoksa yalnızca doğru olmasını istediğiniz bir inancı mı savunduğunuzu anlamak için kendi düşüncenize uyguladığınız çifte standart, yabancı gözü, uyum ve seçici şüphe gibi kısa düşünce deneyleridir.
Güdülenmiş akıl yürütme (motivated reasoning) en çok kimliğinize bağlı inançlarda gözden kaçar: siyasi tarafınız, kurduğunuz şirket, kariyerinizi üzerine oynadığınız tercih. İçeriden bakınca önyargı gibi hissettirmez, haklı olmak gibi hissettirir. Julia Galef, The Scout Mindset'te bu hisse güvenmek yerine onu karşı-olgusal sorularla yoklamayı önerir. Çifte standart testi şunu sorar: Aynı davranışı karşı taraftan biri yapsaydı aynı şekilde mi yargılardınız? Yabancı gözü testi, geçmiş kararlarınıza hiçbir bağı olmayan birinin yerinize geçtiğini hayal ettirir. Uyum testi, saydığınız kişiler bu görüşten vazgeçse sizin hâlâ savunup savunmayacağınızı sorgular. Seçici şüphe testi ise bu kanıt öbür tarafı destekleseydi onu ne kadar didik didik edeceğinizi sorar. Hiçbiri yanıldığınızı kanıtlamaz, yalnızca nereye yeniden bakmanız gerektiğini gösterir. Amaç kendinizi yargılamak değil, kimliğinizi biraz gevşek tutabilmektir.
Gerçek hayattan bir örnek
Deniz, Kadıköy'de kahve dükkânı açmak için birikiminin yarısını ayırmış. Aynı sokakta kapanan iki dükkânı "kötü işletmecilik" diye geçiştiriyor. Sonra yabancı gözü testini uyguluyor: Bu işe duygusal bağı olmayan bir yatırımcı bu iki kapanışı nasıl okurdu? Büyük ihtimalle "kira yüksek, yaya trafiği zayıf" derdi. Deniz vazgeçmiyor. Yine de kontratı imzalamadan önce üç hafta boyunca sabah ve akşam sokaktan geçen kişileri sayıyor. Rakamlar yatırımcıyı haklı çıkarırsa başka bir semte bakacak.
Nasıl kullanılır
- 1Kaybetmekten rahatsız olacağınız bir inancı seçin (bir görüş, bir plan ya da arkasında durduğunuz biri) ve onu tek cümleyle yazın.
- 2Bu inanca iki test uygulayın. Önce tarafların yerini değiştirin (çifte standart), sonra kanıtı ters çevirin (seçici şüphe). Cevabı değişen yerleri not edin.
- 3Cevabın kaydığı noktada, konuda çıkarı olmayan bir ya da iki dürüst kişiden itiraz etmesini isteyin. Onlar konuşurken etiketlerinize sıkı sıkıya sarılmayın.