BookYol

Kavram

Tarihin Sonu Yanılsaması (The End-of-History Illusion)

Tarihin sonu yanılsaması, psikolog Daniel Gilbert ve meslektaşlarının belgelediği, geçmişte çok değiştiğinizi kabul ederken gelecekte pek az değişeceğinizi varsayma eğilimidir; sanki bugünkü zevkleriniz ve hedefleriniz son hâlini almış gibi.

Kavram, Jordi Quoidbach, Daniel Gilbert ve Timothy Wilson'ın 2013'te Science dergisinde yayımladığı bir çalışmadan gelir. Her yaştan yetişkin, değerlerinin, tercihlerinin ve kişiliğinin son on yılda çok değiştiğini söyledi; ama önümüzdeki on yıl için yalnızca küçük değişiklikler öngördü. Örüntü gençlerde de yaşlılarda da aynıydı: Her grup, bugünü nihayet gerçek kendisi olduğu an gibi görüyordu. Morgan Housel bu bulguyu Paranın Psikolojisi'nde (2020) paraya taşır. Uzun vadeli finansal planları bir kişi yapar, başka bir kişi yaşar; yirmi yıl sonraki siz, bugünkü planın etrafına kurulduğu kariyeri, şehri ya da yaşam tarzını istemeyebilirsiniz. Housel'ın aşırı planlara karşı uyarmasının nedeni budur: bugünü hiç yaşamadan azami birikim ya da yarın için hiç tampon bırakmadan azami harcama. Plan ne kadar uçtaysa, hedefleriniz değiştiğinde onu geri çevirmek o kadar acı verir. İkinci dersi batık maliyetlerle ilgilidir: Değiştiğinizde, daha genç hâlinizin yaptığı bir planı bırakmak başarısızlık değil, bir güncellemedir. Her dönemde bir denge korumak ve planı yeniden yazacağınızı baştan kabul etmek, bileşik getirinin kesintisiz işlemesini sağlar.

Gerçek hayattan bir örnek

Ankara'da inşaat mühendisi olan Burak, yirmi dört yaşındayken asla ev ya da çocuk istemeyeceğinden emindi; gezmek istiyordu ve kazandığı neredeyse her lirayı buna harcadı. Otuz üç yaşında bir kızı ve bir konut kredisi başvurusu var, peşinat için ise hiç birikimi yok. Aynı yaşlarda kırkında emekli olmaya ant içip her düğünü ve tatili atlayacak kadar sıkı biriktiren arkadaşı Can ise şimdi tükenmiş durumda ve bir yıl ara vermek istiyor. İkisi de aynı kalmayan bir kişi için plan yapmıştı.

Nasıl kullanılır

  1. 1On yıl önce isteyip artık istemediğiniz üç şeyi yazın; bunlar, önümüzdeki on yılın da sizi değiştireceğinin kanıtıdır.
  2. 2Uçlardan kaçının: Rahat harcadığınız yıllarda da bir miktar biriktirin, sıkı biriktirdiğiniz yıllarda da bugünkü hayatınıza harcamayı sürdürün.
  3. 3Hedefleriniz değiştiğinde eski planı daha genç hâlinizin yazdığı bir taslak olarak görün ve ona ne kadar emek verdiğinizi saymadan gözden geçirin.