Kavram
Uzman Sezgisi (Expert Intuition)
Uzman sezgisi, uzun pratikle öğrenilmiş örüntüleri tanımaktan doğan hızlı ve kendinden emin yargıdır; ancak ortamın öngörülebilecek kadar düzenli olduğu ve uzmanın bu düzeni hızlı, net geri bildirimle uzun süre çalışarak öğrenebildiği yerlerde güveni hak eder.
Yıllarca sezginin başarısızlıklarını inceleyen Daniel Kahneman ile itfaiyeciler, hemşireler ve askerî komutanlar arasında sezginin başarılarını inceleyen Gary Klein, bu konuda karşıt cephelerde durdu. Sonunda sezgiye ne zaman güvenilebileceğini soran ortak bir makale yazdılar ve yanıtta anlaştıklarını gördüler. Klein'ın en bilinen vakası, ekibini nedenini bilmeden yanan bir evden çıkaran bir itfaiye amiridir; hemen ardından zemin çöktü. Amir, kelimelere dökemeden, yangının göründüğü şeye göre fazla sessiz ve fazla sıcak olduğunu sezmişti. Kahneman, Herbert Simon'ı izleyerek bu tür sezgiyi bir tanıma olarak tanımlar: Durum bir ipucu verir, ipucu birikmiş deneyimi çağırır ve yanıt gelir. Bu, iki koşul sağlandığında işler: satranç, itfaiyecilik ya da hemşirelik gibi istikrarlı düzenlilikleri olan bir ortam ve bu düzenlilikleri öğrenmeye yetecek kadar, hızlı geri bildirimli pratik. Bu koşullar yoksa, örneğin uzun vadeli tahminlerde ya da hisse seçiminde, kendinden emin uzmanlar şanstan pek iyi sonuç almaz; Kahneman, Paul Meehl'in çalışmalarına dayanarak basit formüllerin ve kontrol listelerinin çoğu zaman uzman yargısını geçtiğini gösterir. Güven yol gösterici değildir, çünkü iki ortamda da aynı hissettirir. Duyguyu değil, ortamı sorgulayın.
Gerçek hayattan bir örnek
Hakan yirmi yıldır Kayseri'de fayans döşüyor ve bir fayansın altının boş olup olmadığını vurduğunda çıkan sesten anlıyor; her tahmini, fayans kaldırıldığı anda sınanıyor. Aynı Hakan'ın hangi yeni konut projelerinin satacağına dair de güçlü bir önsezisi var, ama bunlardan birini bir kez bile yazıp sınamamış. İşinde kulağına güvenmeyi sürdürüyor, emlak kararlarını ise artık kâğıt üzerinde karşılaştırarak veriyor.
Nasıl kullanılır
- 1Bir önseziye güvenmeden önce alanınızın öğrenilebilecek kadar düzenli olup olmadığını ve kararlarınız hakkında hızlı, net geri bildirim alıp almadığınızı sorun.
- 2Geri bildirimin yavaş geldiği ya da hiç gelmediği yerlerde içgüdüsel kararın yerine kısa bir kontrol listesi ya da basit bir puanlama kuralı koyun.
- 3Belirsiz alanlardaki sezgisel kararlarınızı kaydedin ve sonradan denetleyin; deneyimi uzmanlığa dönüştüren şey geri bildirimdir.