Kavram
Önce Sezgiler Gelir
Önce sezgiler gelir, stratejik akıl yürütme ikinci sıradadır ilkesi, Jonathan Haidt'in ahlak psikolojisindeki ilk ilkesidir: Doğru ya da yanlış yargısı çoğunlukla hızlı bir sezgi olarak gelir; bilinçli akıl yürütme de onu sınamaktan çok gerekçelendirmeye çalışır.
Haidt bu fikri 2001'de 'Duygusal Köpek ve Akılcı Kuyruğu' başlıklı makalesinde ortaya koydu ve The Righteous Mind'ın (2012) ilk ilkesi yaptı. Kanıtları arasında ahlaki şaşkınlık vardır: Zararsız ama rahatsız edici bir eylemi kınayan ve öne sürdüğü her gerekçe çürütüldükten sonra bile hükmünü koruyan insanlar. Bu anlatımda akıl bir yargıçtan çok bir sözcü gibi davranır. Haidt aklın işe yaramadığını söylemez. İnsanlar, görüşünü bilmedikleri ve doğruyu önemseyen bir dinleyiciye kendilerini açıklayacaklarını bildiklerinde daha iyi düşünür; üyeleri özgürce itiraz edebilen gruplar da bireylerin kaçırdığı hataları yakalar. Bazı araştırmacılar modelin akıl yürütmeyi küçümsediğini savunur; bu yüzden onu bir yasa olarak değil, güçlü bir varsayılan olarak okumanız daha doğru olur. Pratik sonucu şudur: Birinin gerekçelerini çürütmek hükmünü nadiren değiştirir; önce sezgiye ulaşmanız gerekir.
Gerçek hayattan bir örnek
Bursa'da bir bölüm başkanı, bir meslektaşının dört günlük çalışma haftası talebinin haksız olduğunu anında hissediyor ve birkaç dakika içinde üç itiraz yazıyor. Sıraya dikkat edince fikrini neyin değiştireceğini yazıyor, meslektaşından talebini onun görüşünü bilmeyen iki kişiye sunmasını istiyor ve üç aylık bir denemeyi kabul ediyor.
Nasıl kullanılır
- 1Bir hüküm hızlı ve güçlü geldiğinde, gerekçe aramadan önce onu değiştirecek kanıtı yazın.
- 2Önemli bir yargıdan önce, onu görüşünü bilmediğiniz ve doğruyu önemseyen birine açıkladığınızı düşünün.
- 3Bir anlaşmazlıkta karşınızdakinin gerekçelerini çürütmeden önce onu neyin kaygılandırdığını sorun.