Kavram
Güdülenmiş Akıl Yürütme (Motivated Reasoning)
Güdülenmiş akıl yürütme, kanıtları doğru olmasını istediğimiz şeye göre tartma eğilimidir: hoşa giden sonuçları kolayca kabul eder, hoşa gitmeyenleri ise çok daha sert bir sınavdan geçiririz.
Güdülenmiş akıl yürütme önyargı gibi hissettirmez, titizlik gibi hissettirir. Ziva Kunda'nın 1990 tarihli klasik derlemesi işin püf noktasını gösterdi. Arzularımız istediğimiz her şeye inanmamıza izin vermez. Ama hangi kanıtı arayacağımızı ve onu ne kadar sıkı sorgulayacağımızı sessizce yönlendirir. Hoşumuza giden bir iddiaya "Buna inanabilir miyim?" diye sorarız ve tek bir destekleyici çalışma yeter. Hoşumuza gitmeyen iddiaya ise "Buna inanmak zorunda mıyım?" diye sorar, bir kusur bulana kadar ararız. Bu yüzden aynı raporu okuyan iki kişi, raporun kendi görüşünü desteklediğine ikna olarak masadan kalkabilir. Julia Galef bu duruşa asker zihniyeti der. Bu akıl yürütmenin görevi, zaten sahip olduğunuz bir inancı savunmaktır. Konuştuğu dil de savaş dilidir: mevzi almak, zayıf nokta yoklamak, gönülsüzce geri çekilmek. Karşıtı izcidir. Onun işi, sonuç hayal kırıklığı yaratsa bile doğru bir harita çizmektir. Zekâ sizi korumaz, çoğu zaman yalnızca savunmayı daha ustaca kurmanızı sağlar. Çözüm, hangi rolde olduğunuzu fark etmekle başlar.
Gerçek hayattan bir örnek
Kerem, Kadıköy'de bir daireyi piyasanın biraz üstünde bir fiyata almaya karar vermiş. Ekspertiz raporunda banyoda nem izi çıkınca uzmanın aşırı temkinli olduğunu düşünüyor. Üç forumda "normaldir" diyen yorumları bulunca da içi rahatlıyor. Oysa iki hafta önce vazgeçtiği Üsküdar'daki dairede benzer bir lekeyi tek başına yeterli bir ret sebebi saymıştı. Kanıt aynı, ölçüt farklı. Değişen tek şey, Kerem'in bu daireye artık gönül vermiş olması. İzci sorusu şu olurdu: Bu rapor bir arkadaşımın evi için gelseydi ne derdim?
Nasıl kullanılır
- 1Bir sonuç hoşunuza gittiğinde ya da canınızı sıktığında hangi soruyu sorduğunuza bakın: "İnanabilir miyim?" mi, "İnanmak zorunda mıyım?" mı? Sonra katı olanı iki tarafa da uygulayın.
- 2Seçici ölçüt testi yapın. Aynı kanıtın tam tersini gösterdiğini düşünün ve kalitesini aynı titizlikle değerlendirip değerlendirmeyeceğinizi sorun.
- 3Veriye bakmadan önce fikrinizi hangi sonucun değiştireceğine karar verin ve bunu yazın.
