Kavram
Ahlaki Temeller
Ahlaki temeller, Jonathan Haidt'in anlatımında ahlaki zihnin tat alıcıları gibi tepki verdiği az sayıdaki sezgisel kaygıdır: özen, hakkaniyet, sadakat, otorite, kutsallık ve özgürlük. İnsanlar ve kültürler her birini ne kadar güçlü algıladıklarına göre ayrışır.
Haidt bu fikri Craig Joseph, Jesse Graham ve başka meslektaşlarıyla geliştirdi ve genel okur için The Righteous Mind'da (2012) anlattı; özgürlük, ilk beş temele bu kitapta eklendi. Özen acıya; hakkaniyet, Haidt'in okumasında, büyük ölçüde orantılılığa ve hileye; sadakat gruba ihanete; otorite rollere ve geleneğe saygıya; kutsallık bayağılaştırmaya; özgürlük ise tahakküme tepki verir. Ana fikri, ahlakın erken dönem araştırmaların odaklandığı iki kaygıdan, zarar ve hakkaniyetten daha geniş olduğudur. Temeller çoğunlukla anketle ölçülür ve kültürler arasında ne kadar net ayrıştıkları hâlâ tartışılır; bu yüzden onları sabit bir harita olarak değil, bir kelime dağarcığı olarak kullanmanız daha doğru olur. Bir ekipte, iki dürüst iş arkadaşının hiçbiri daha az ahlaklı olmadan aynı kararı neden zıt yönlerde tarttığını açıklarlar.
Gerçek hayattan bir örnek
İzmir'deki bir perakende zincirinin iki şube müdürü yeni bir vardiya kuralı yüzünden çatışıyor. Biri hasta ebeveynine bakan çalışanlar için istisna istiyor; diğeri herkese tek kural istiyor, çünkü her gün gelenler yükü taşıyor. Direktörleri her birinden neyi koruduğunu söylemesini istiyor, özen ve orantılılık, ve herkese esnek bir gün ile kısa, gözden geçirilen istisnalar içeren bir kuralda anlaşıyorlar.
Nasıl kullanılır
- 1Bir itiraz sizi şaşırttığında hangi temelden konuştuğunu sorun.
- 2Önerinizi, karar verecekler için önemli olan her temelin diliyle bir kez anlatın ve her iddiayı doğru tutun.
- 3Temelleri kimin daha ahlaklı olduğunun sıralaması olarak değil, her tarafın neyi savunduğunun teşhisi olarak kullanın.