Kavram
Şans ve Risk (Luck and Risk)
Şans ve risk, Morgan Housel'ın her finansal sonucun kimsenin kontrolünde olmayan güçlerle biçimlendiğini söyleyen ilkesidir: Bu güçler kimini kararlarının hak ettiğinden yukarı taşır, kimini aşağı çeker; bu yüzden tek bir sonuç, arkasındaki karar hakkında pek az şey söyler.
Housel, Paranın Psikolojisi'nde şans ile riski kardeş olarak tanımlar: İkisi de sonuçların hiçbir zaman yalnızca bireysel çabanın ürünü olmadığı gerçeğinin iki yüzüdür, çünkü ekonomi, zamanlama ve tesadüf her kararın üzerinde iş görür. Verdiği örnek Bill Gates'tir. Gates, 1960'ların sonunda dünyada bilgisayarı olan çok az liseden birine gitti ve bu tesadüfün yolunu belirlediğini kendisi de söyler. Aynı okuldaki yakın arkadaşı Kent Evans ise Gates'in anlattığına göre en az onun kadar yetenekli ve hırslıydı; okulu bitirmeden bir dağcılık kazasında hayatını kaybetti. Biri şansın yeteneği ne kadar uzağa taşıyabileceğini, diğeri riskin onu ne kadar kolay elinden alabileceğini gösterir. İkisi birbirinin ayna görüntüsüdür ve her birinin ancak yarısını fark ederiz: Kendi başarılarımızı beceriye, başkalarının başarısızlıklarını kötü tercihlere yazarız. Pratik ders, övgüde de yergide de temkinli olmaktır: Kime hayranlık duyduğunuza da, kimi küçümsediğinize de dikkat edin. En uç sonuçlar, kimsenin kopyalayamayacağı güçlerin eseri olmaya en yatkın olanlardır; bu yüzden tek tek kahramanlardan ya da kötü örneklerden değil, pek çok insanda tekrarlanan genel örüntülerden ders çıkarın.
Gerçek hayattan bir örnek
Ankara'da iki arkadaş, Ozan ile Mert, 2019'da birikimlerinden yaklaşık 450.000'er lira koyarak birer küçük kafe açtı: Ozan bir üniversitenin yanında, Mert bir hastanenin karşısında. Dersler internete taşındığında Ozan'ın müşterileri neredeyse bir gecede yok oldu; Mert'in kapısından ise hasta yakınları hiç eksik olmadı. Bugün Mert girişimcilik üzerine konuşmalar yapıyor, Ozan ise ticarete yatkın olmadığına inanıyor. Plan aynıydı, emek de aynıydı; değişen, kapının açıldığı sokaktı.
Nasıl kullanılır
- 1Birinin başarısını örnek almadan önce, o sonucun hangi kısmının tercih, hangi kısmının zamanlama, yer ya da tesadüf olduğunu yazın.
- 2Kendi kararlarınızı nasıl sonuçlandıklarına göre değil, onları verirken elinizde olan bilgiye göre değerlendirin.
- 3Tek bir ünlü kazanandan ya da kaybedenden değil; düzenli birikim yapmak veya ödeyemeyeceğiniz borçtan uzak durmak gibi pek çok insanda işe yarayan örüntülerden ders çıkarın.