Kavram
Beklenti Teorisi (Prospect Theory)
Beklenti teorisi, Kahneman ile Tversky'nin risk altında seçim modelidir: İnsanlar sonuçları servetin son hâli olarak değil, bir referans noktasına göre kazanç ve kayıp olarak değerlendirir, kayıpları eşit kazançlardan daha güçlü hisseder ve küçük olasılıklara hak ettiğinden fazla ağırlık verir.
Daniel Kahneman ve Amos Tversky beklenti teorisini 1979'da, insanların gerçekte nasıl seçim yaptığını anlatan bir model olarak yayımladı. Karşısında, insanların bir seçeneğin kendilerine bırakacağı toplam servete baktığını varsayan standart beklenen fayda teorisi vardı. Kahneman daha sonra, büyük ölçüde bu çalışma nedeniyle Nobel ekonomi ödülünü aldı; Tversky o tarihte hayatta değildi. Teori üç gözleme dayanır. Birincisi, sonuçlar bir referans noktasına göre kazanç ya da kayıp olarak kodlanır. Bu nokta çoğu zaman mevcut durumdur, bazen de bir beklentidir; daha fazlasını bekleyen biri için zam bu yüzden kayıp gibi hissettirebilir. İkincisi, duyarlılık azalır: Bir primin ilk bin lirası, on binden on bir bine çıkmaktan daha büyük hissettirir. Üçüncüsü, kayıplar kazançlardan daha ağır basar; birçok çalışmada yaklaşık iki kat. Bunlar birlikte, insanların kazançlar arasında seçim yaparken neden temkinli davrandığını, kesin bir kayıptan kaçmak içinse neden risk aldığını açıklar; geride kalan oyuncunun oynamayı sürdürmesi bundandır. Küçük olasılıklara fazla ağırlık verme eğilimi de eklenince aynı kişi hem piyango bileti hem sigorta alır. Kahneman bu örüntüyü Hızlı ve Yavaş Düşünme'de anlatır; pratik dersi açıktır: Referans noktasını kim belirlerse seçimi o biçimlendirir.
Gerçek hayattan bir örnek
Bursa'da aynı şirkette çalışan iki mühendis, Ozan ile Tuba, yüzde on zam alıyor. Ozan yüzde yirmi olacağı söylentisini duymuş ve haftayı kandırılmış hissederek geçiriyor; hiçbir şey beklemeyen Tuba ise ailesiyle kutlama yapıyor. Maaşları aynı, ama referans noktaları farklı. İki tepkiyi de duyan yöneticileri, gelecek yıl zam aralığını değerlendirme döneminden sonra değil, önce açıklamaya karar veriyor.
Nasıl kullanılır
- 1Bir seçimden önce hangi referans noktasından ölçtüğünüzü adlandırın: Elinizdekinden mi, beklediğinizden mi, yoksa başkasının aldığından mı?
- 2Kesin bir kayıptan kaçmak için daha büyük bir risk aldığınızı fark ettiğinizde, sıfırdan başlasaydınız aynı bahse girip girmeyeceğinizi sorun.
- 3Çok küçük bir olasılık kararınızı yönlendiriyorsa, korkunuzun ya da umudunuzun gerçek ihtimalden büyük olup olmadığını kontrol edin.