Kavram
Hale Etkisi (Halo Effect)
Hale etkisi, bir kişi, ürün ya da şirket hakkındaki tek bir güçlü izlenimin, iyi ya da kötü, onunla ilgili diğer bütün yargıları, hiç gözlemlemediğimiz özelliklere dair olanlar da dahil, kendi rengine boyaması eğilimidir.
Psikolog Edward Thorndike bu etkiye yaklaşık bir yüzyıl önce adını verdi: Subayların, bir askeri tek bir nitelikte yüksek puanladıklarında diğer bütün niteliklerde de yüksek puanlama eğiliminde olduklarını fark etmişti. Kahneman bunu, Sistem 1'in hikâyeyi sade tutma çabasıyla açıklar. Sevimli birinin aynı zamanda yetkin ve dürüst olduğu tutarlı bir tablo, karışık bir tablodan daha kolay taşınır; bu yüzden fark ettiğimiz ilk özellik geri kalanın tonunu belirler. Sıranın önemli olması da bundandır. Solomon Asch, önce zeki ve çalışkan, sonra inatçı ve kıskanç diye tanıtılan birinin, aynı sözcüklerle ters sırada tanıtılan birinden daha olumlu değerlendirildiğini gösterdi. Kahneman haleyi kendi işinde de buldu. Sınav kâğıtlarını öğrenci öğrenci okurken, güçlü bir ilk cevabın ikincisine karşı onu cömert yaptığını fark etti. Yöntemini değiştirdi: önce bütün öğrencilerin tek bir soruya verdiği cevapları puanladı, sonra bir sonraki soruya geçti ve önceki puanları gözden uzak tuttu. Genel ders, yargıları birbirinden bağımsız kılmaktır. Bir toplantıda kendinden emin konuşan ilk kişi, tek bir haleyi bütün odaya yayabilir; tartışmadan önce toplanan yazılı yargılar ise her görüşü kendine ait tutar.
Gerçek hayattan bir örnek
Antalya'da bir satış direktörü olan Burak, Ece'nin yıllık değerlendirmesinde her satıra 'mükemmel' yazmıştı: satış, ekip çalışması, raporlama, yeni çalışanları yetiştirme. Ece'nin satışları bölgenin en iyisiydi. Bu yıl Burak, isimlere bakmadan önce bütün ekibi her ölçütte ayrı ayrı puanladı. Ece satışta yine birinciydi, ama raporları en zayıflar arasındaydı; yeni çalışanları asıl yetiştirenin de sessiz bir iş arkadaşı olduğu ortaya çıktı.
Nasıl kullanılır
- 1Kişileri ya da seçenekleri, bir kişiyi bütün ölçütlerde değil, her ölçütü bütün kişilerde tek tek puanlayarak değerlendirin.
- 2Toplantılarda kimse konuşmadan önce herkesin yazılı yargısını toplayın; böylece kendinden emin ilk ses odanın halesini belirlemez.
- 3Etkileyici tek bir özellik sizi geri kalan her şeyden emin kılıyorsa, aslında hiç gözlemlemediğiniz bir özelliği adlandırın ve gidip onu kontrol edin.