Kavram
Ahlaki Lisanslama (Moral Licensing)
Ahlaki lisanslama, iyi bir seçimi ardından gelecek kötü bir seçim için izin belgesi gibi görme eğilimidir; bir davranıştan sonra duyulan erdem hissi, bir sonraki gevşemeyi hak edilmiş gibi gösterir.
Kelly McGonigal, The Willpower Instinct'te tuhaf bir örüntüyü merkeze koyar: iyi bir şey yapmak, ardından gelen kötü seçimi çoğu zaman kolaylaştırır. Zihin sessizce bir puan tablosu tutar. Sabah koşusu hanenize artı olarak yazılır, akşam o artıyı bir poğaçayla harcarsınız. Zor bir raporu bitirdikten sonra planladığınız okuma yerine bütün geceyi ekran kaydırarak geçirmek de aynı hesabın ürünüdür. İşin sinsi yanı, bunun bir karar gibi değil, ödül gibi hissettirmesidir. Üstelik lisans için gerçek bir eylem bile gerekmez: spora başlamayı yalnızca planlamak da aynı izin hissini yaratabilir. Tuzağın kaynağı, seçimleri kim olmak istediğinizin ifadesi olarak değil, biriktirilip harcanan puanlar olarak görmektir. McGonigal'ın aktardığı bir çalışmada, bir ayartmaya direndiklerini değil, neden direndiklerini hatırlayan katılımcılar sonrasında daha az gevşemiştir. Çözüm daha fazla irade değil, iyi davranışı değerlerinize bağlamaktır. O zaman bir sonraki seçim hesap kapatma değil, tutarlılık meselesi olur.
Gerçek hayattan bir örnek
Can, haftalardır ertelediği aile bütçesi tablosunu salı akşamı Üsküdar'daki evinde nihayet bitiriyor. "Bugün yeterince çalıştım" diyerek, planladığı yarım saatlik İngilizce çalışmasını atlıyor ve gece yarısına kadar telefonda video kaydırıyor. Bütçe tablosu, dersi atlamayı gerektirmiyordu. Bunu zihnindeki puan tablosu istedi. Tabloyu ailesinin geleceğini önemsediği için yaptığını hatırlasaydı, İngilizce dersi de aynı amaca hizmet eden bir sonraki adım gibi görünürdü.
Nasıl kullanılır
- 1"Bunu hak ettim" cümlesini bir uyarı ışığı olarak görün. Bu düşünce iyi bir davranışın hemen ardından geldiğinde, harekete geçmeden önce birkaç saniye durun.
- 2Az önceki iyi davranışın nedenini sorun: "Bunu neden yaptım?" Cevabı topladığınız puanla değil, önemsediğiniz değerle verin.
- 3Bir sonraki seçimi o değerle tutarlı olacak şekilde yapın. Ödüllerinizi her iyiliğin bedeli olarak değil, önceden planlanmış anlar olarak takviminize koyun.