Kavram
Deneyimleyen Benlik ve Hatırlayan Benlik (Experiencing and Remembering Self)
Deneyimleyen benlik ve hatırlayan benlik, Kahneman'ın hayatımızı değerlendirmenin iki yoluna verdiği adlardır: Deneyimleyen benlik her anı yaşandığı gibi yaşar, hatırlayan benlik sonrasında hikâyeyi saklar ve seçimlerimizi yapan, hatırlayan benliktir.
Daniel Kahneman bu ayrıma acı ve iyi oluş üzerine yaptığı araştırmalarla ulaştı ve Hızlı ve Yavaş Düşünme'nin kapanış bölümünü ona ayırdı. Deneyimleyen benlik "Şu an nasıl hissettiriyor?" sorusunu, hatırlayan benlik ise "Bütününde nasıldı?" sorusunu yanıtlar. İkisi sık sık ayrışır ve kazanan hatırlayan benlik olur; çünkü hesabı tutan da, bir sonraki tatili planlarken, bir tedaviyi tekrarlamaya karar verirken ya da bir doktoru önerirken danışılan da odur. Tuttuğu hesap seçicidir. Bir deneyimi büyük ölçüde en yoğun anına ve nasıl bittiğine göre değerlendirir, yani zirve-son kuralına uyar; ne kadar sürdüğüne ise pek dikkat etmez, Kahneman buna süre ihmali der. Kahneman, uzun bir senfoniyi büyük bir keyifle dinleyen, ama kaydın sonunda çıkan sert bir cızırtı yüzünden bütün deneyimin mahvolduğunu hisseden bir adamı anlatır. Cızırtı yalnızca anıyı mahvetmişti; müzik çoktan yaşanmıştı. Kahneman bir düşünce deneyi de önerir: Bir tatilin bütün fotoğrafları ve anıları sonunda silinecek olsaydı, yine aynı yolculuğu seçer miydiniz? Yanıt, hangi benlik için plan yaptığınızı gösterir. Benliklerden hiçbiri tek başına doğru değildir; iyi kararlar ikisine de danışır.
Gerçek hayattan bir örnek
İstanbul'da çevirmen olarak çalışan Deniz, çoğunu sonradan çekilecek fotoğraflar ve anlatılacak hikâyeler için seçtiği on Avrupa şehrinden oluşan iki haftalık bir gezi planlıyor. Kendine Kahneman'ın sorusunu soruyor: Hiçbir şey hatırlamayacak olsaydım bu geziyi yine ayarlar mıydım? Dürüst yanıt hayır. Dört şehri tutuyor, her birinde daha uzun kalıyor ve her akşam acele etmeden bir akşam yemeği planlıyor; iki benliğin de keyif alabileceği bir gezi.
Nasıl kullanılır
- 1Bir tatili, bir projeyi ya da bir rutini planlamadan önce her benliğin ne istediğini sorun: Günler nasıl hissettirecek, geriye ne hatırlanacak?
- 2Bir anı sizi bir şeyi reddetmeye itiyorsa, tek bir kötü sonun birçok güzel anın yerini alıp almadığını sorun.
- 3Kontrolünüzdeki uzun bir deneyimde öne çıkan anlar kadar sıradan günleri de koruyun; anı onları saymaz, ama siz onları yaşarsınız.