Baskı altında sakin kalmak için en iyi kitaplar ve okuma sırası

Holiday'in 2014 tarihli kitabı adını Marcus Aurelius'un bir cümlesinden alır (Kendime Düşünceler, 5.20): Yolu tıkayan şey yolun kendisi olur. Kitap üç disipline ayrılır: algı, eylem ve irade. Her birini kısa tarih anekdotlarıyla anlatır. 1914'te laboratuvar kompleksi yanarken yeniden inşayı planlamaya başlayan Thomas Edison ve 1857 paniğinde soğukkanlılığını korumayı öğrenen genç John D. Rockefeller bu anekdotlardan ikisidir. Baskı geldiğinde donup kalan biri için asıl işe yarayan ilk adımdır: Bir karar vermeden önce olan biteni, ona eklediğiniz hikâyeden ayırmak.

Ne olduğunu baştan bilmekte fayda var: Bu bir felsefe kitabı değil, kısa ve motive edici bir derleme. Anekdotlar düzgün derslere dönüştürülürken pürüzleri törpülenmiş. Üslup da yer yer kişisel gelişim sloganlarına kayıyor. Onu bir eşik gibi okuyun: Size bir dil ve devam etmek için bir sebep verir. Atladığı derinliği bu listedeki sonraki kitaplar tamamlıyor.

Wright State Üniversitesi'nde felsefe profesörü olan Irvine, 2008'de yayımlanan bu kitabı Stoacılığı incelemek değil, uygulamak isteyen okur için yazdı. Baskı konusundaki değeri, eski fikirleri adı konmuş tekniklere çevirmesinde yatıyor. Bunlardan ilki olumsuz canlandırmadır: Sahip olduklarınızı kaybettiğinizi kısa bir an hayal edersiniz. Böylece onları kanıksamazsınız, giderlerse de daha az yıkılırsınız. İkincisi gönüllü rahatsızlıktır: Küçük zorlukları kendi isteğinizle seçtiğinizde plansız gelenler daha az tehdit edici görünür. Kitap ayrıca hedonik adaptasyonu, yani yeni konforların neden kısa sürede sevindirmez olduğunu açıklar.

En bilinen hamlesi, kontrol ikiliğini bir “üçlü”ye çevirmesi: tamamen kontrol ettikleriniz, hiç kontrol edemedikleriniz ve kısmen kontrol ettikleriniz. Ortadaki kategori için hedefleri içselleştirmeyi önerir. Bir tenis maçında amacınızı kazanmak değil, elinizden gelenin en iyisini oynamak olarak belirlemek buna örnektir. Bu, sonuç yerine süreç fikrinin en yalın hâli. Gergin bir toplantıya ya da sınava yanınızda götürebileceğiniz en pratik araçlardan da biri.

Dürüst olmak gerekirse Irvine, Stoacı fiziği ve teolojiyi bir kenara koyup okulun modern, biraz da kişisel bir yorumunu kurar. Bazı akademisyenler bu üçlü ayrımın, Epiktetos'un keskin tuttuğu bir sınırı bulanıklaştırdığını düşünür. Yeni başlayan biri için bu makul bir takas. Yeter ki tek bir yorumcunun Stoacılığını okuduğunuzu bilin.

Marcus Aurelius bu notları kendisi için yazdı. Yunanca kaleme aldığı notların büyük kısmı MS 170'lere aittir. O yıllarda Roma İmparatorluğu'nu yönetiyor ve Tuna sınırında sefer hâlindeydi. Notlar yayımlanmak için yazılmadığından tekrarlarla doludur: Zor günlerde aynı birkaç şeyi kendisine hatırlatıyordur. Ders de o tekrarın içinde. Onun için baskı altında sakinlik, sahip olunan bir özellik değil, prova edilen bir şeydi.

Burada iki pasaj çok iş görür. İkinci kitabın açılışı bir sabah provasıdır: Bugün işime karışan, nankör, kibirli kişilerle karşılaşacağım; hiçbiri karakterime zarar veremez. Dördüncü kitap ise kişilerin kırda ya da deniz kıyısında inziva yeri aradığını hatırlatır. Oysa her an kendi zihnine çekilmek mümkündür. İkisi de stresli bir haftada doğrudan kullanabileceğiniz araçlar.

Bu kitabı ilk ikisinden sonra okumanızın sebebi şu: Hazırlıksız açıldığında yapısı olmayan bir aforizma yığını gibi gelebilir. Dipnotlu, güncel bir çeviri işinizi kolaylaştırır. Baştan sona bir solukta okumayın. Birkaç bölüm okuyup içinize dokunan bir cümlede durmak, metnin yazılış biçimine daha yakındır.

Viyanalı psikiyatr Frankl'ın kitabı, 1946'da Almanca yayımlandı. Frankl, Auschwitz ile iki Dachau alt kampı dahil Nazi kamplarından sağ çıkmasının hemen ardından yazdı. Bu, Stoacı bir kitap değil. Ama içimizde bir şeyin bize ait kaldığı yönündeki Stoacı iddia, bu listede en sert sınavını onda veriyor. En çok alıntılanan cümlesi şöyle: Bir kişiden her şey alınabilir, tek bir şey hariç. O da insani özgürlüklerin sonuncusu, yani herhangi bir koşulda tutumunu seçmektir.

Sonraki baskılarda eklenen ikinci bölüm logoterapiyi ve onun üç anlam kaynağını özetler. Birincisi bir eser yaratmak ya da bir iş yapmak, ikincisi bir şeyi deneyimlemek ya da birini sevmek, üçüncüsü kaçınılmaz acı karşısında alınan tavırdır. Daha geç baskılara eklenen bir yazı ise “trajik iyimserlik”i anlatır: acıya, suça ve ölüme rağmen hayata evet demek.

Bu kitabı dikkatle ele alın. Mesele, bir teslim tarihinin ya da zor bir yöneticinin bir toplama kampıyla kıyaslanabilmesi değil. Kıyaslanamaz; öyle okumak ikisini de ucuzlatır. Mesele daha dar: Koşullar değiştirilemediğinde bile verilen tepki hâlâ bir seçimdir. Kitap kısa; çoğu okur onu bir ya da iki oturuşta bitirir.

Holiday ile Stephen Hanselman'ın 2016 tarihli kitabı, her güne bir tane olmak üzere 366 bölümden oluşur. Her bölüm Seneca, Epiktetos ya da Marcus Aurelius'tan kısa bir pasajla açılır. Pasajlar Hanselman'ın çevirisidir ve ardından bir sayfalık yorum gelir. Aylar temalara ayrılır. Yıl ise The Obstacle Is the Way'deki üç disiplini izler: algı, eylem, irade.

Listenin sonunda durmasının sebebi, öğretmekten çok hatırlatması. Sabah bir bölüm okumak, güne başlama ritüeli olarak işe yarar. Böylece akşam muhasebesini sürdürmek de kolaylaşır. Bu, Seneca'nın o gün neyi iyi, neyi kötü yaptığını kendisine sorma alışkanlığıdır. Baskı altındaki sakinlik çoğunlukla sıradan günlerde inşa edilir.

Zayıf yanı formatı: bağlamından koparılmış alıntılar ve bir yıl boyunca yer yer incelen, tekrara düşen yorumlar. Bir bölüm boş geliyorsa alıntının geldiği asıl metne dönün.