Yaratıcılık A.Ş.
Ed Catmull with Amy Wallace
Creativity, Inc.
Yaratıcılık A.Ş., Ed Catmull'un Pixar'da özgün filmler üretmeye devam edebilen bir kültürü nasıl kurduğunu anlattığı kitap. Pratik özü üç alışkanlık: yeni fikri henüz kötüyken korumak, yarım işi erkenden küçük ve açık sözlü bir gruba göstermek, sorunu işaret eden ama çözümü dayatmayan geri bildirim vermek.
Sevdiğiniz her Pixar filmi uzun bir süre boyunca kötü bir filmdi. Catmull'un kitabı, bir ekibin o süre boyunca ne yaptığını anlatıyor.
Kitabın özü
Catmull, Pixar'ın kurucularından biri. Şirketi ilk bilgisayar grafiği araştırmalarından Oyuncak Hikayesi'ne, oradan da Disney ile birleşmeye kadar yönetti, ardından Disney Animasyon'un başına da geçti. Gazeteci Amy Wallace ile birlikte yazılan kitap iki şeyi aynı anda yapıyor. Bir yanda anı var: Lucasfilm yılları, Steve Jobs ve ilk uzun metraja giden uzun yol. Öbür yanda bir yönetim tezi var. Bu teze göre yaratıcılık dâhilerden çok, kusurlu ilk denemelerin hayatta kalıp gelişebildiği koşulları kurmakla ilgili.
Kitaptan akılda kalan iki imge var. “Çirkin bebek” yeni fikrin kendisi: hantal, eksik ve öldürülmesi kolay. “Canavar” ise kurumun üretim, takvim ve bütçe iştahı. Bu iştah gerekli, ama kimse korumazsa bebeği yer. Kitaptaki araçların çoğu bu ikisini dengelemenin yolları: Braintrust, notlar, proje sonrası değerlendirmeler ve erken hatalara gösterilen tolerans.
Dürüst olmak gerekirse kitabı patron yazmış. Bu yüzden sistemi herkesin yaşadığı hâliyle değil, tasarlandığı hâliyle anlatıyor. Kitabın merkezindeki isimlerden John Lasseter, 2017'de uygunsuz davranış iddiaları üzerine izne çıktı ve ardından şirketten ayrıldı. Bu olay, toplantı odasındaki açık sözlülük ritüellerinin bütün şirkette güvenli bir ortamı garanti etmediğini hatırlatıyor. Disney bölümleri de yer yer şirket tarihi gibi okunuyor. Yine de kitaptaki fikirler üç kişilik bir ekibe bile rahatça taşınabiliyor.
Kime göre
- Tasarım, ürün, film, oyun ya da ajans gibi yaratıcı ekipleri yönetenler
- Yarım işini göstermekten ve eleştiriden çekinen üreticiler
- Dürüst eleştiriyi kırıcı hâle getirmeden ekipte normalleştirmek isteyen yöneticiler
- Pixar'ın ve Steve Jobs'un ikinci perdesinin hikâyesini merak edenler
Kime göre değil
- — Bireysel yaratıcılık egzersizleri ya da günlük teknikler arayanlar
- — Pixar'ın dışarıdan yazılmış, eleştirel bir tarihini okumak isteyenler
Ana dersler
01
Çirkin bebeği koruyun
Catmull'un Pixar filmlerinin hepsinin başta kötü olduğunu itiraf etmesi, kitabın en rahatlatıcı cümlesi. Yeni fikir bütün hâlinde gelmez. İçinde ilginç tek bir şey barındıran kaba bir taslak olarak gelir. İlk aşamadaki iş, o şeyin ne olduğunu bulana kadar fikri hayatta tutmaktır. Her başarısız sürüm de neyin işlemediğine dair bir veri olarak okunmalıdır. Tehdit genelde tek bir eleştirmen değil, “Canavar”dır: teslim tarihleri, bütçeler ve cilalı bir şey gösterme baskısı. Korumak, fikre güvenli bir izleyici ve zaman tanımak demektir. Fikir zaten iyiymiş gibi davranmak anlamına gelmez.
Karaköy'de küçük bir lokanta işleten bir şef, mantı hamuruyla Meksika usulü taco'yu birleştiren bir tabak deniyor. İlk tadımda ekip yüzünü buruşturuyor. Şef tabağı iptal etmek yerine tabaklarda neyin kaldığına bakıyor: hamuru herkes bitirmiş, sos ise tabakta kalmış. Üçüncü denemede sos değişiyor, hamur aynı kalıyor. İlk tepki bir hüküm değildi, bir işaretti.
02
İhtiyacınız olmadan önce küçük bir Braintrust kurun
Pixar'ın Braintrust'ı, yapım aşamasındaki bir filmi izleyip açık açık konuşan deneyimli yönetmenlerden oluşan bir grup. Onu işler kılan iki kural var. Birincisi, üyeler işi anlayan meslektaşlar. İkincisi, grubun hiçbir yetkisi yok ve söylenenlerle ne yapılacağına yönetmen karar veriyor. Bu da işin içinden siyaseti çıkarıyor, çünkü kimse bir patrona yalvarmıyor. Bunu kopyalamak için bir stüdyoya ihtiyacınız yok. Yargısına güvendiğiniz üç dört kişi, birbirinize açık sözlü olacağınıza dair önceden yapılmış bir anlaşma ve işi bitmeden gösterme alışkanlığı yeterli. Grubu erken kurmak önemli, çünkü kriz anında dürüstlük istemek çok daha zor.
Moda'da serbest çalışan üç kişi, bir illüstratör, bir metin yazarı ve bir UX tasarımcısı, her ayın ilk pazartesi günü bir kafede buluşmaya karar veriyor. Herkes bitmemiş bir iş getiriyor. Kural belli: iş başına yirmi dakika düz konuşma, son karar ise işin sahibinde. Altı ay sonra içlerinden biri büyük bir müşteri yüzünden panik yaşadığında, açık sözlü geri bildirimin kanalı zaten hazır.
03
Notu çözüm dayatmadan, sorunu işaret ederek verin
İyi bir not, izleyici olarak başınıza geleni üreticiye anlatır: “Burada karakterin ne istediğini kaçırdım” ya da “Orta kısım sarkıyor” gibi. Çözüm sunmaz. İşi en iyi bilen üreticidir ve çoğu zaman eleştirmenin önereceğinden daha iyi bir çözüm bulur. Pixar'da “plussing” denen bir alışkanlık da var: bir fikri yalnızca yıkmak yerine üzerine bir şey eklemek. Not almak ise becerinin öbür yarısıdır. İlk refleks, ne demek istediğinizi açıklamaktır. İşe yarayan hamle ise dinlemek, tam olarak nerede koptuğunu sormak ve kararı odadan çıktıktan sonra vermektir.
Levent'teki bir dijital ajansta bir metin yazarı, yeni bir banka reklamının senaryosunu kreatif direktöre okuyor. Direktör “Sonuna bir düğün sahnesi koyalım” demiyor, “Otuzuncu saniyede dikkatim dağıldı” diyor. Yazar açıklama yapma dürtüsüne direnip o saniyede ne olduğunu soruyor. Sonunda bulduğu çözüm esprili repliği öne almak oluyor ve bunun direktörün aklındakiyle hiçbir ilgisi yok.
Bugün dene
Sakladığınız bitmemiş bir işi seçin. Bugün güvendiğiniz tek bir kişiye gösterin ve ona tek bir soru sorun: “Nerede koptunuz?” Cevabı itiraz etmeden not edin.
Hızlı kontrol
Pixar'ın Braintrust'ında bir toplantının ardından neyin değişeceğine kim karar verir?
Kitabın anlayışına göre en faydalı not hangisi?
Seçme alıntılar
“Başlangıçta bütün filmlerimiz berbattır.”
“Olabildiğince hızlı yanılın.”
“Hatalar gerekli bir kötülük değildir. Hiç kötülük değildir.”
“Doğru ekibi kurmak, doğru fikirlere ulaşmanın ön koşuludur.”