Kavram

Proaktif Dil (Proactive Language)

Proaktif dil, içinde bulunduğunuz durumu “tercih ediyorum”, “yapacağım”, “seçeneklere bakalım” gibi seçiminizi görünür tutan sözlerle anlatma ve kontrolü koşullara ya da başkalarına devreden ifadelerden kaçınma alışkanlığıdır.

Stephen Covey'ye göre proaktiflik bir ruh hâli değil, kulakla duyulabilen bir şeydir. “Mecburum”, “beni çileden çıkarıyor”, “ben böyleyim”, “elimden bir şey gelmez” gibi cümlelerin her biri sorumluluğu sizin dışınızdaki bir şeye bırakır. Her biri, hayatın hareket ettiği ve sizin yalnızca tepki verdiğiniz küçük bir hikâye anlatır. Sorun şu ki bu hikâyeler kendini gerçekleştirir. Bir cümleyi yeterince sık kurduğunuzda seçenek aramayı bırakırsınız. Sonra ortada seçenek olmaması, cümlenin doğruluğunun kanıtı gibi görünür. Proaktif dil gerçek sınırları inkâr etmez. Teslim tarihleri de, başkalarının huysuzluğu da gerçektir. Bu dil yalnızca olanla sizin vereceğiniz karşılık arasındaki boşluğu cümleye geri koyar. Yine de kelimeler tek başına yetmez. Covey bu dili küçük ama tutulan sözlerle birlikte düşünür. Kendinize verdiğiniz her sözü tuttuğunuzda, gününüzün kurbanı değil yazarı olduğunuza dair bir kanıt biriktirirsiniz.

Gerçek hayattan bir örnek

Kadıköy'de ortaokul öğretmeni olan Elif şöyle diyor: “Hafta sonu sınav kâğıtlarını okumak zorundayım, müdür başka seçenek bırakmıyor.” Cümleyi yeniden kurunca şu çıkıyor: “Kâğıtları hafta sonu okumayı seçiyorum, çünkü pazartesi geri vereceğime söz verdim. Teslimi çarşambaya alabilirim.” Elif ertesi hafta sonuçları çarşamba açıklayacağını duyurdu. Kimse itiraz etmedi, cumartesi günü de kendisine kaldı.

Nasıl kullanılır

1Bir gün boyunca “zorundayım”, “beni mecbur ediyor”, “yapamam” gibi tepkisel cümlelerinizi yakalayın. Her birini duyduğunuz anda telefonunuza not edin.
2Her cümleyi bir seçim olarak yeniden yazın. “Zorundayım” yerine “…için yapmayı seçiyorum” ya da “yapmayacağım, bedeli de şu” deyin. Yeni hâli hâlâ yapay geliyorsa denemediğiniz tek bir seçeneğin adını koyun.
3Bugün kendinize on dakikada bitirebileceğiniz küçük bir söz verin ve o sözü tutun. Yeni cümleleri inandırıcı kılan şey tutulan sözlerdir.