Kavram
Psikolojik Tepkisellik (Psychological Reactance)
Psikolojik tepkisellik, bir özgürlüğümüzün kısıtlandığını ya da elimizden alındığını hissettiğimizde onu geri kazanmak için duyduğumuz direnme dürtüsüdür ve çoğu zaman yasaklanan seçeneği daha cazip, dayatılan seçeneği daha itici gösterir.
Psikolog Jack Brehm bu etkiyi 1966'da tanımladı. Bir seçim özgürlüğümüzün tehdit altında olduğunu hissettiğimizde onu geri almak için harekete geçeriz. Bazen yasaklanan şeyi daha çok isteriz, bazen de bize söylenenin tam tersini yaparız. Kıtlık ilkesinin işe yaramasının bir nedeni de budur. Bir seçenek elden kaçmaya başladığında onu seçme özgürlüğümüzün daraldığını da hissederiz ve ona daha sıkı sarılırız. Bu bıçak iki tarafı keser. Dürüstçe söylenen gerçek sınırlar insanların karar vermesine yardım eder. Uydurma geri sayımlar ve "son fırsat" baskısı ise fark edilir. Sıkıştırıldığını hisseden insan hem teklife hem de teklifi yapana direnir. Tepki üç durumda güçlenir: tehdit edilen özgürlük önemliyse, baskı haksız görünüyorsa ve dil "mecbursunuz", "başka yolu yok" gibi buyurgan ifadelerle doluysa. Seçimi karşı tarafa bırakmak kapıyı açık tutar.
Gerçek hayattan bir örnek
Burak Bey, Kadıköy'de bir yazılım ajansında ekip lideri. Yeni proje takip aracına geçiş için ekibe bir e-posta atar: "Pazartesiden itibaren herkes bu aracı kullanmak zorunda." Hafta sonunda ekibin yarısı hâlâ eski tabloda çalışmaktadır. Bir sonraki toplantıda yaklaşımını değiştirir. Aracın neden seçildiğini anlatır, iki haftalık deneme süresi önerir ve ekibe hangi özellikleri önce açmak istediklerini sorar. Ay sonunda ekip aracı kendi tercihi gibi sahiplenmiştir.
Nasıl kullanılır
- 1"Zorundasınız", "mecbursunuz" gibi buyurgan ifadeler yerine gerekçenizi ve ricanızı söyleyin. Kararın karşı tarafta olduğunu da açıkça belirtin.
- 2Tek bir emir yerine kabul edebileceğiniz iki seçenek sunun. Böylece insanlar sizin çizdiğiniz sınırlar içinde yönü kendileri seçer.
- 3Bir son tarih ya da sınır söylüyorsanız gerçek olduğundan emin olun ve nedenini açıklayın. Kimseyi aceleye getirmek için yapay aciliyet yaratmayın.