Kavram
Vekil deneyim
Vekil deneyim (surrogation), Daniel Gilbert'in ekibinin 2009'daki bir çalışmasından gelen bir kavram ve etki yanlılığının çaresidir: gelecekteki bir durumu hayal etmek yerine onu zaten yaşayan birine sorarsınız. Onun gerçek deneyimi, gelecekteki duygunuzu kendi ayrıntılı hayalinizden daha iyi öngörür.
İnsanlar bu yönteme direnir. Kendi durumlarının özel olduğuna, hayal güçlerinin de bir yabancının deneyiminden daha iyi bilgilendiğine inanırlar. 2009'daki deney bunun tersini gösterdi: bir deneyimi yaşamış bir yabancının kısa anlatımını okuyanlar, kendi duygularını o deneyimin ayrıntılı bir tarifini okuyanlardan daha isabetli tahmin etti. Üstelik katılımcıların çoğu, önceden sorulduğunda, tarifi tercih edeceğini söylemişti. Bunun nedeni hayal gücünün işleyişidir: şimdiyi geleceğe taşır ve canlandırmadığı her şeyi dışarıda bırakır. Hiçbir ayrıntı bu iki kusuru gidermez. Uygulaması basittir. Tahmin ettiğiniz işte, şehirde, okulda ya da evlilikte bir yılını doldurmuş birini bulun. Ona buna değip değmediğini değil, sıradan günlerini sorun: Bir çarşamba nasıl geçiyor, neyi beklemiyordu, neyi özlüyor? Sonra yanıtları kendi hayal ettiklerinizle karşılaştırın. Aradaki fark, yanlılığın ölçülmüş hâlidir. Girişimcilerin bildiği Mom Test'teki hamlenin aynısıdır: hayal edilen geleceği değil, yaşanmış geçmişi sorun.
Gerçek hayattan bir örnek
Gebze'de çalışan bir mühendis, pahalı bir akşam MBA programına yazılmadan önce programın ikinci yılındaki iki kişiye sıradan bir salı gününün nasıl geçtiğini soruyor. İkisi de aynı şeyi anlatıyor: işten derse hep geç yetişmek ve grup projelerine giden hafta sonları. Mühendis kaydını bir yıl erteliyor, kızı okula başladıktan sonra yazılıyor ve hafta sonlarını buna göre planlıyor.
Nasıl kullanılır
- 1Büyük bir tahminde bulunmadan önce, aynı sonucu bir yıldır yaşayan birini bulun.
- 2Ona buna değip değmediğini değil, sıradan günlerini ve neyi beklemediğini sorun.
- 3Onun anlattıklarıyla sizin hayal ettikleriniz arasındaki farkı yazın ve planınızı buna göre kurun.