Mutluluk Beyinde Başlar
Daniel Gilbert
Stumbling on Happiness
Mutluluk Beyinde Başlar, Daniel Gilbert'in tek bir tutarlı hatayı anlattığı kitaptır: zihnin, gelecekte ne hissedeceğine dair yaptığı tahminler. İnsanlar iyi ve kötü olayların onları ne kadar güçlü ve ne kadar uzun etkileyeceğini abartır (etki yanlılığı), çünkü hayal gücü geleceği bugünle doldurur ve bazı şeyleri dışarıda bırakır. Gilbert'in çaresi basittir: hayal etmek yerine o sonucu zaten yaşayan birine sorun. Bu yöntemi sonradan sınadı ve ona vekil deneyim (surrogation) adını verdi.
Terfi, taşınma, o büyük alışveriş: her biri her şeyi değiştirecekti ve her birinin heyecanı bir ay içinde söndü. Gilbert'in kitabı neden hayal kırıklığına uğradığınızı değil, neden yanlış tahmin ettiğinizi anlatıyor ve size hayal gücünüzden daha güvenilir bir ölçü aleti veriyor.
Kitabın özü
Harvardlı psikolog Gilbert, duygusal tahmin üzerine hem esprili hem titiz bir kitap yazdı. Bulguları şöyle: insanlar bir şey kazanmanın, kaybetmenin, ev almanın ya da terk edilmenin mutluluklarını gerçekte olduğundan çok daha fazla ve çok daha uzun süre değiştireceğini tahmin eder; bu hata da pek çok farklı olayda aynı yönde işler. Nedeni hayal gücünün işleyişidir. Hayal gücü, kendisi de her seferinde yeniden kurulan hafızadan beslenir. Geleceği bugünle doldurur: yeni işin size nasıl geleceğini, şu an onu düşünürken hissettiklerinize bakarak tahmin edersiniz. Canlandırmadığı şeyleri dışarıda bırakır: köşedeki ofisi görür ama her gün oraya gidip gelmeyi görmez; düğünü görür ama ardından gelen sıradan salı akşamlarını görmez. Zihnin olup biten her şeyi ne kadar çabuk makul gösterdiğini de öngöremez; kötü olayların beklenenden az acıtmasının nedeni budur. Kitabın pratik sonucu sezgiye aykırıdır ve Gilbert'in ekibinin 2009'daki bir deneyi bunu destekledi: bir yabancının gerçek deneyimini anlatması, gelecekteki duygunuzu kendi ayrıntılı hayalinizden daha iyi öngörür. O hâlde böyle birini bulun ve sorun.
2006'da yayımlanan ve Royal Society'nin bilim kitabı ödülünü alan kitap, duygusal tahmine giriş için hâlâ en çok okunan kaynaklardan biri ve okuması da keyifli olan az sayıdaki psikoloji kitabından.
Kime göre
- Bir iş, bir şehir ya da büyük bir alışveriş hakkında önemli bir karar vermek üzere olanlar
- Hayatındaki son büyük değişiklik beklediği gibi hissettirmemiş olanlar
- Espri anlayışı olan bir bilim insanını okumaktan hoşlananlar
Kime göre değil
- — Daha mutlu olmak için tavsiye arayanlar; Gilbert'in konusu mutluluğun peşine düşmek değil, onu tahmin etmektir
- — Konudan sapmalara sabrı olmayanlar; kitap bilerek dolambaçlı ilerler
Ana dersler
01
Etki yanlılığı
İyi olaylar insanları tahmin ettiklerinden daha az ve daha kısa süre mutlu eder; kötü olaylar da daha az ve daha kısa süre acıtır. Hata tutarlıdır; bu yüzden gelecek yıl nasıl hissedeceğinize dair her tahmini, iyi yönde de kötü yönde de biraz kırpmanız gerekir.
Ankara'da bir pazarlama müdürü Dubai'deki bir direktörlük pozisyonunu en ince ayrıntısına kadar hayal ediyor (unvan, maaş, daire). Altı ay sonra hiçbir şey onu şaşırtmıyor, çünkü tahminini önceden sınamış.
02
Şimdicilik: gelecek bugünün rengine boyanır
Hayal gücü o anın duygusunu ödünç alır. Yeni işi, aklınızda başka hiçbir şey yokken onu düşünürken şu an hissettiklerinize bakarak tahmin edersiniz. Hayal gücü canlandırmadığı şeyleri de dışarıda bırakır: köşedeki ofis, her gün oraya gidip gelmenin yükü olmadan gelir.
Soğuk bir şubat akşamı Trabzon'da bir öğretmen, güneşin aylarca keyfini yerine getireceğinden emin, sahilde bir yaz işine başvuruyor. Temmuz geldiğinde sıcak yalnızca havadan ibaret; o ise şubatta aklına bile gelmeyen serin, yeşil tepeleri özlüyor.
03
Vekil deneyim: orada olan birine sorun
Tahmin ettiğiniz durumu bir yıldır yaşayan birini bulun ve ona sıradan günlerini sorun. İnsanlar kendi durumlarının özel olduğuna inandıkları için buna direnir; ama Gilbert'in ekibinin yaptığı bir deney, bir yabancının gerçek deneyimine dair anlattıklarının duyguları hayal gücünden daha iyi öngördüğünü buldu.
Dubai'deki pozisyonu kabul etmeden önce müdür, aynı yolu on sekiz ay önce seçmiş eski bir iş arkadaşına yazıyor ve sıradan bir çarşamba gününü soruyor. On bir saatlik iş günleri, planına bir madde olarak giriyor.
Bugün dene
Gelecekteki bir değişikliğe dair yaptığınız tek bir tahmini seçin. Aynı değişikliği bir yıldır yaşayan birine sıradan günleri hakkında üç soru sorun; sonra onun anlattıklarıyla sizin hayal ettikleriniz arasındaki farkı yazın.
Hızlı kontrol
Etki yanlılığı nedir?
Vekil deneyim (surrogation) nedir?
Seçme alıntılar
“İnsan, gelecek hakkında düşünen tek hayvandır.”
“Gelecekteki benliklerimize, sanki onlar bizim çocuklarımızmış gibi davranırız.”