Kavram
Aciliyet İçgüdüsü (Urgency Instinct)
Aciliyet içgüdüsü, bir tehdit ya da fırsat 'şimdi ya da asla' gibi göründüğünde hemen harekete geçme dürtüsüdür ve dikkatli düşünmeyi tam da en çok gerektiği anda devre dışı bırakır.
Hans Rosling, Ola Rosling ve Anna Rosling Rönnlund'la birlikte yazdığı Factfulness'ta bunu dünyayı çarpık görmemize yol açan içgüdülerden biri olarak anlatır. Bu içgüdü bir zamanlar hayat kurtarıyordu. Yırtıcı bir hayvan belirdiğinde durup analiz yapan atanın ikinci bir şansı olmazdı. Bugün aynı alarmı geri sayım sayaçları, 'son fırsat' kampanyaları, son dakika haberleri ve telaşlı WhatsApp grupları çalıyor. Korku da genellikle onunla birlikte gelir. İkisi de veriler ortaya çıkmadan devreye girer. Aciliyet hissi gerçektir; son tarih ise çoğu zaman değildir. Rosling bunun bedelini Mozambik'te genç bir doktorken öğrendi. Bir salgını durdurmak için aceleyle yolun kapatılmasını önerdi. Kente tekneyle ulaşmaya çalışan kişiler boğuldu. Gerçekten 'şimdi ya da asla' olan karar çok azdır. Sıradan kararlara böyle davranmak dolandırılmanın, fazla ödemenin ve aşırı tepkinin en kısa yoludur. Rosling'in önerisi sadedir: derin bir nefes alın, veri isteyin ve geleceği büyük bir eminlikle anlatan kâhinlere temkinli yaklaşın.
Gerçek hayattan bir örnek
Elif, Kadıköy'de beğendiği bir daireyi gezerken emlakçı uyarır: 'İki aday daha var, akşama kadar 40 bin lira kapora yatırmazsanız daire gider.' Elif'in eli çoktan telefondaki banka uygulamasındadır. Bunun yerine yarım saat mola verir. Yakındaki bir kafede aynı sokaktaki ilanlara bakar ve tapu kaydını ister. Benzer üç daire daha bulur, tapuda da bir haciz şerhi çıkar. Kapora yatırmaz. 'Akşama kadar' baskısı, eksik bilginin üstünü örtüyordu.
Nasıl kullanılır
- 1Aceleyi bir işaret olarak görün. 'Şimdi ya da asla' hissini fark ettiğinizde adını koyun ve harekete geçmeden önce kısa, süresi belli bir mola verin.
- 2Veri isteyin. Son tarih tam olarak ne, onu kim koydu ve bir gün beklerseniz gerçekte ne olur? Bu soruların cevabını yazılı olarak görmeden karar vermeyin.
- 3Bir şey yapmak gerekiyorsa sert bir adım yerine küçük ve geri alınabilir bir adım seçin. Devam etmeden önce o adımın sonucunu kontrol edin.