Kavram

Etken Çatı (Active Voice)

Etken çatı, cümlenin öznesinin eylemi bizzat yaptığı ve böylece okurun kimin neyi yaptığını açıkça gördüğü cümle yapısıdır.

Türk kurumsal yazışmasının en sevdiği kalıp edilgendir: “Teklif incelenmiş olup bazı değişikliklerin gereksiz olmadığı düşünülmektedir.” Cümlede dil bilgisi hatası yok ama içinde kimse de yok. Kim inceledi? Kim düşünüyor? Hangi değişiklikler? Okur kime soracağını, kime teşekkür edeceğini ve kimin peşine düşeceğini bilemez. Etken çatı o kişiyi sahneye geri getirir ve çoğu zaman daha kısa, daha güçlü bir fiil kazandırır: “Zeynep teklifi inceledi, iki değişiklik istiyor.” Bunu, olmayanı değil olanı söyleme alışkanlığıyla birleştirin. “Gereksiz olmadığı” yerine düpedüz “gerekli” yazın. Edilgen çatı bir hata değildir. Yapanı gerçekten bilmediğiniz (“sunucuya gece sızıldı”) ya da yapanın önemsiz olduğu durumlarda doğru tercihtir. Sorun, edilgenin sorumluluktan kaçmanın refleksine dönüşmesiyle başlar. “Gerekli adımlar atılmaktadır” cümlesini okuyan hiç kimse, o adımları kimin attığını öğrenemez.

Gerçek hayattan bir örnek

Kadıköy'deki bir yazılım şirketinde operasyon sorumlusu ekibe şu e-postayı atar: “Tedarikçiyle görüşülmüş olup fiyat artışının kabul edilmemesi uygun görülmüştür.” Yarım saat içinde üç kişi aynı şeyi sorar: Kim görüştü, karar kimin, şimdi ne olacak? Düzeltilmiş hâli şöyle: “Elif dün tedarikçiyle görüştü ve yüzde 12'lik zammı reddetti. Cumaya kadar yeni teklif bekliyoruz, gelmezse pazartesi alternatif firmayı arayacağım.” Bilgi aynı kalır ve kimsenin ek soru sorması gerekmez.

Nasıl kullanılır

1Gizli özneleri bulun. “-ılmıştır”, “-ilmektedir”, “karar verildi”, “uygun görüldü” gibi her edilgen kalıbı işaretleyin ve “Kim tarafından?” diye sorun. Cevabı biliyorsanız düzeltilecek bir cümle bulmuşsunuz demektir.
2Yapanı başa alın ve ona belirli bir fiil verin: “Muhasebe onayladı”, “Deniz reddetti”, “Dosyayı ben gönderirim.” Bu sırada olumsuzları olumluya çevirin, yani “imkânsız değil” yerine “mümkün” yazın.
3Edilgeni yalnızca yapan gerçekten bilinmiyorsa ya da önemsizse kullanın. Bunu bir refleks olarak değil, bilinçli bir tercih olarak yapın.