Kavram

Nedenler Değil Amaçlar (Teleology over Etiology)

Nedenler değil amaçlar ilkesi, Alfred Adler'in, süregelen bir davranışı ya da duyguyu suçladığımız geçmiş nedenden çok bugün hizmet ettiği amaçla anlamamız gerektiğini söyleyen yaklaşımıdır.

Kendimizi çoğunlukla nedenlerle açıklarız: Babam sertti, o yüzden çekingenim. Okulda hata cezalandırılırdı, o yüzden her şeyi son ana bırakırım. Nedenleri inceleyen etiyoloji bu hikâyeyi kusursuz gösterir. Ama sizi olduğunuz yere çiviler, çünkü geçmiş değiştirilemez. Ichiro Kishimi ve Fumitake Koga, «Beğenilmeme Cesareti» adlı kitaplarında Adler'in fikirlerini bir filozofla kuşkucu bir genç arasındaki diyalogla aktarır ve soruyu tersine çevirir. Sorulacak soru “Beni bu hale ne getirdi?” değil, “Böyle kalmak bana şimdi ne kazandırıyor?” sorusudur. Çekingenlik sizi reddedilmekten korur. Son dakika çalışması, sonuç vasat çıkarsa hazır bir bahane sunar. Öfke de açmak istemediğiniz bir konuşmayı kapatır. Bu, rol yaptığınız ya da geçmişin yaşanmadığı anlamına gelmez. Davranış işe yarıyor ve tekrar etmesinin sebebi de bu. Amacın adını koyduğunuzda oraya daha sakin bir güzergâhla varmanın yolunu arayabilirsiniz. Böylece seçim yeniden sizin olur.

Gerçek hayattan bir örnek

Kadıköy'de bir ajansta proje yöneticisi olan Deniz, teslim tarihi kaydığında ekibine çıkışıyor. Kendi açıklaması hazır: “Bağırışın eksik olmadığı bir evde büyüdüm, ben böyleyim.” Bir arkadaşı çıkışmanın ona ne kazandırdığını sorunca durup düşünüyor. Toplantı çabuk bitiyor ve kimse takvimi neden onayladığını sormuyor. Amaç belli olunca Deniz bu kez söze “Bu takvime onay veren bendim, birlikte düzeltelim” diye giriyor. Toplantı yine kısa sürüyor, ama kimse odadan gergin çıkmıyor.

Nasıl kullanılır

1Genellikle geçmişinizle açıkladığınız tek bir alışkanlık ya da duygu seçin ve her seferinde öne sürdüğünüz nedeni yazın.
2Bu davranışın size bugün ne kazandırdığını sorun. Neyi koruduğunu ya da sizi neyden uzak tuttuğunu tek ve sade bir cümleyle yazın.
3Aynı amaca ulaştıran daha sakin bir davranış belirleyin. Eski kalıp bir dahaki sefere başladığında onu deneyin.