Daha net düşünmek için en iyi kitaplar: yeni başlayanlar için okuma sırası

Dobelli'nin kitabı 99 kısa bölümden oluşur. Her bölüm birkaç sayfada tek bir düşünme hatasını anlatır: hayatta kalan yanılgısı, batık maliyet, doğrulama yanlılığı, sonradan görme yanlılığı, hikâyeye kapılma. Bir bölümü vapurda iki iskele arasında bitirebilirsiniz. Yolun başında durmasının sebebi de bu. Kendi düşüncenizdeki bir hatayı yakalamak için önce ona bir ad vermeniz gerekir ve bu kitap size kısa sürede onlarca ad verir.

Sınırlarını bilerek okuyun. Bu bir katalog, bir tez değil. Dobelli araştırmacı değil, romancı ve iş insanıdır. Malzemenin büyük kısmı Kahneman, Cialdini ve Taleb gibi yazarlardan damıtılmıştır ve kaynak gösterme zaman zaman olması gerekenden zayıftır. Dayandığı birkaç çalışma, psikolojideki tekrarlanabilirlik krizinde zayıfladı. 99 madde de yer yer birbirinin içine geçiyor.

Üstelik bir yanılgının adını bilmek, o yanılgıya düşmenizi engellemiyor. Bu konudaki araştırmalar epey ayıltıcı. Kitabı bir dizin gibi kullanın: bir bölüm sizi yakaladığında asıl kaynağa gidin.

Rosling kitabı dünya hakkında on üç soruluk bir testle açar: aşırı yoksulluk, çocukların aşılanma oranı, kızların okulda geçirdiği yıllar. Eğitimli okurların, hatta uzmanların çoğu, cevapları rastgele işaretleyen bir şempanzeden daha kötü sonuç alır. Kitabın geri kalanı bunun nedenini on içgüdüyle açıklar: uçurum, olumsuzluk, düz çizgi, korku, büyüklük, genelleme, kader, tek bakış açısı, suçlama ve aciliyet. Büyüklük içgüdüsü iyi bir örnektir. Tek başına duran bir sayı korkunç görünür, ta ki onu bir başka sayıyla karşılaştırana ya da kişi başına bölene kadar.

Kitabın ikinci sırada olmasının sebebi şu: Dobelli'nin hataları soyut kalabilir, Rosling ise onları doğrudan sizin dünya resminiz üzerinde sınar. Test, işe yarayan türden bir mahcubiyet bırakır. Üslup sıcaktır. Rosling kitap üzerinde ölümcül hastalığı sırasında çalıştı ve metin bir veda dersi gibi okunur.

Dürüst olmak gerekirse veriler 2017 civarında kalıyor, güncel rakamlar için Gapminder'a bakmanız gerekir. Bazı eleştirmenler kitabı eğilimler konusunda fazla iyimser bulur. Rosling ise 'daha iyi' ile 'kötü'nün aynı anda doğru olabileceğinde ısrar eder. Küresel salgını, finansal çöküşü, dünya savaşını, iklim değişikliğini ve aşırı yoksulluğu da gerçek riskler olarak adlandırır. Kitabı her şeyin yolunda olduğuna dair bir teselli olarak okumayın. Onu sayıları denetlemenin bir yöntemi olarak okuyun.

Annie Duke, bilişsel psikoloji eğitimi almış eski bir profesyonel poker oyuncusu. Kitabını tek bir karışıklığın etrafına kurar: bir kararı nasıl sonuçlandığına bakarak yargılamak. Duke buna 'resulting', yani sonuççuluk der. Açılış örneği, Seattle Seahawks koçu Pete Carroll'ın 2015 Super Bowl'unun son saniyelerinde verdiği pas kararıdır. Top rakibin eline geçti ve karar tarihin en kötüsü ilan edildi. Duke kararın savunulabilir olduğunu, sonucun ise büyük ölçüde şansa bağlı olduğunu gösterir. Ona göre hayat satranç değil pokerdir: bilgi eksiktir ve şans masadadır.

Kitabın araçları basit ama işe yarar. Bir inanca ne kadar emin olduğunuzu kendinize 'Bahse girer misiniz?' diye sorarak ölçebilirsiniz. Kanaatlerinizi yüzdelerle ifade edebilirsiniz. Kararlarınızı sonuca göre değil sürece göre değerlendiren küçük bir doğruyu arama grubu kurabilirsiniz. Yol burada hataları fark etmekten belirsizlik altında karar vermeye geçer.

Kadıköy'de kafe açıp bir yıl sonra kapatan bir arkadaşınızı düşünün. Kira, mahalle ve rakipler hakkında o günkü bilgisiyle makul bir hesap yaptıysa, kapanış tek başına kararın kötü olduğunu kanıtlamaz. Sorulması gereken, o gün neyi bilebileceği ve neyi atladığıdır.

Zayıf yanı şu: ana fikir uzun bir makaleye sığar ve kitap onu sık sık tekrarlar. Poker hikâyeleri de herkesin ilgisini çekmeyebilir. Şansı beceriden ayırmak söylemesi kolay, yapması zor bir iştir ve 'kötü şanstı' cümlesi kolayca bahaneye dönüşür. Duke bu tuzağı, yani kötü sonucu şansa, iyi sonucu beceriye yazma eğilimini ayrıca ele alır. Yine de pratikte bu ayrımı yapmak zor kalır. İlk yarıyı dikkatle okuyup gerisine göz gezdirmeniz yeterli olabilir.

Tetlock, yıllar süren bir çalışmayla siyasi uzmanların tahminlerinin ortalamada tesadüften pek iyi olmadığını göstermişti (Expert Political Judgment, 2005). Superforecasting bu hikâyenin devamını anlatır. ABD istihbaratının araştırma kurumu IARPA, 2011-2015 arasında bir tahmin turnuvası düzenledi ve Tetlock'un Good Judgment Project'i bu turnuvada binlerce gönüllüyü yarıştırdı. En iyi küçük grup, yani 'süper tahminciler', diğerlerini istikrarlı biçimde geride bıraktı. Aktarılan sonuçlara göre gizli bilgiye erişen analistleri bile geçtiler. Doğruluk, olasılık tahminlerini gerçekleşenle karşılaştıran Brier puanıyla ölçüldü.

Bu kişilerin yaptığı şey öğrenilebilir. İşe ayrıntılardan değil dış bakıştan, yani benzer durumların taban oranından başlarlar. Büyük bir soruyu Fermi tarzı küçük parçalara bölerler. Yüzde 60 ile yüzde 65 arasındaki farkı ciddiye alan ince olasılıklar kullanırlar. Yeni bilgi geldikçe tahminlerini küçük adımlarla güncellerler. Birçok bakış açısını da bir yusufçuğun gözü gibi birleştirirler. Kitap, Duke'un 'olasılıklarla düşünün' önerisini ölçülebilir bir beceriye, yani kalibrasyona çevirir.

Sınırları da var. Turnuva soruları çoğunlukla önümüzdeki birkaç aydan bir yıla uzanan olaylarla ilgiliydi. Tetlock da birkaç yıldan sonra doğruluğun hızla düştüğünü kabul eder. Nassim Taleb'in itirazına göre asıl önemli olan nadir ve devasa olaylardır ve bu turnuvalar onları puanlayamaz. Kitap bu itiraza cevap verir ama tartışmayı kapatmaz. Ortadaki bölümler de yer yer ağırlaşır.

Akşam yemeği seçimlerinize elbette Brier puanı tutmayacaksınız. Ama bir tahmini yüzdesiyle not edip birkaç hafta sonra kontrol edebilirsiniz. Kitabın herkesin tekrarlayabileceği dersi budur.

Son kitap, nasıl yapılacağını bildiğimiz halde bunları neden yapmadığımızı sorar. Galef'in cevabı güdülenmiş akıl yürütmedir. Asker zihniyeti inançlarını savunur, izci zihniyeti ise doğru bir harita ister. Galef iki şeyi öğüt vererek değil, kanıtlarla savunur. Birincisi, kendimizi kandırmanın sağladığını sandığımız huzur ve özgüven sanıldığından azdır. İkincisi, bunlara kendimizi kandırmadan da ulaşabiliriz.

Araçları somuttur. Çifte standart testi, yabancı gözü testi, uyum testi, seçici şüpheci testi ve statüko testi gibi yanlılık testleri sunar. Kalibrasyon alıştırmaları önerir. Bir inancı bayrağa çevirmemek için kimliği gevşek tutmayı anlatır. Kitabın yolun sonunda durması bilinçli bir tercih. Diğer dört kitabın verdiği araçlar, hatayı kendinizde bulmayı istemiyorsanız rafta kalır.

Çekinceler de var. Rasyonalist ya da etkili özgecilik çevrelerini tanıyan okurlar pek yeni bir şey bulmayabilir. Galef, Center for Applied Rationality'nin kurucularından biridir ve bu etki her sayfada hissedilir. Kendimizi kandırmanın nadiren karşılığını verdiği iddiası bazılarına fazla düzgün gelebilir. Bu konudaki kanıtlar düşündürücü ama kesin değil. Yine de beşi arasında en akıcı okunanı bu kitap.