The Righteous Mind
Jonathan Haidt
The Righteous Mind, ahlaki yargının hızlı sezgilerle başladığını ve akıl yürütmenin çoğu zaman sonradan bu sezgileri savunmak için geldiğini savunur. Jonathan Haidt kitabı üç ilke üzerine kurar: Önce sezgiler gelir; ahlak zarar ve adaletten ibaret değildir; ahlak insanları gruplara bağlarken onları dışarıdakilere karşı kör eder.
İş yerinde neyin adil olduğu üzerine bir tartışmayı kaybetmiş herkes o duyguyu bilir: Öne sürülen her iyi gerekçe karşı taraftan geri sekmiştir. Sosyal psikolog Haidt bunun nedenini açıklar. Karşı tarafın hükmü hiçbir zaman gerekçelere dayanmıyordu; bizimki de öyle. Bu netleştiğinde anlaşmazlık, kaybedilen bir şey olmaktan çıkar ve hazırlanılabilen bir şeye dönüşür.
Kitabın özü
Haidt, The Righteous Mind'ı 2012'de, Amerika Birleşik Devletleri'nde siyasi kutuplaşmanın derinleştiği bir dönemde yayımladı; kitabın alt başlığı, iyi insanların siyaset ve din yüzünden neden bölündüğünü sorar. Haidt kendi ahlak psikolojisi araştırmalarına, antropolojiye ve evrimsel düşünceye dayanır. Önceki kitabı The Happiness Hypothesis'ten taşıdığı temel imge, bir filin üzerindeki binicidir: Bilinçli akıl yürütme, çok daha büyük bir sezgi kütlesinin üzerinde oturur. Nereye gidileceğine genellikle fil karar verir; binicinin asıl işi ise bir avukat ya da basın sözcüsü gibi bu yolu açıklamak ve savunmaktır.
Kitap üç bölümden oluşur. Birincisi, önce sezgilerin, sonra stratejik akıl yürütmenin geldiğini gösterir. İkincisi, ahlaki zihnin altı tat alıcısı olan bir dil gibi çalıştığını savunur: özen, adalet, sadakat, otorite, kutsallık ve özgürlük. Haidt ayrıca ilk çalışmaların önemli bir kısmının Batılı, eğitimli, sanayileşmiş, zengin ve demokratik örneklemlere dayandığını, bu örneklemlerde ahlakın ilk ikisine daraldığını belirtir. Üçüncü bölüm, ahlakın insanları takımlara bağladığını ve diğer takımlara karşı kör ettiğini savunur. Haidt burada çoğunlukla bencil olduğumuzu ama kendimizi bir grupta kaybetmemizi sağlayan bir kovan anahtarı taşıdığımızı ileri sürer. Bunun evrimsel açıklaması olan grup seçilimi biyologlar arasında tartışmalıdır ve Haidt bunu süren bir tartışmaya dair kendi yorumu olarak sunar.
Kime göre
- Ekip içinde adalet, sadakat ya da kurallar üzerine anlaşmazlıklara arabuluculuk eden yöneticiler
- Sağlam kanıtlarla tartışıp yine de kimsenin fikrini değiştiremeyenler
- Kapalı değil, yakın bir ekip isteyen liderler
- Samimi insanların neden karşı saflara düştüğünü anlamak isteyen okurlar
Kime göre değil
- — Bir müzakere el kitabı arayan okurlar: Pratik öneriler, uzun bir bilimsel argümanın küçük bir parçasıdır
- — Ahlak psikolojisine tarafsız bir genel bakış isteyen okurlar: Haidt, bazı kısımları tartışmalı olan kendi kuramını savunur
Ana dersler
01
Önce hüküm gelir, gerekçeler sonra
Bir iş arkadaşımızın kestirme yolunun kabul edilebilir olup olmadığına karar verirken onay ya da huzursuzluk duygusu neredeyse anında gelir. Akıl yürütme ardından gelir ve genellikle hükmü sınamak yerine onu savunur. Haidt'in kanıtları arasında ahlaki şaşkınlık dediği durum da vardır: İnsanlar, öne sürdükleri her gerekçe çürütüldükten sonra bile bir eylemi kınamayı sürdürür. Bu yüzden birinin gerekçelerine saldırmak, alttaki yargıyı nadiren değiştirir. Umut veren yanı şudur: Doğruluğu önemseyen insanlara kendimizi açıklamak zorunda kalacağımızı bildiğimizde ve başkalarının görüşümüze itiraz etmesine izin verdiğimizde akıl yürütmemiz iyileşir.
Gaziantep'te bir gıda fabrikasının kalite müdürü Nurhan, tedarikçi değişikliği önerisini okuyunca birkaç saniye içinde yanlış olduğunu hissetti; on dakika sonra elinde beş gerekçe vardı. Bu sıralamayı fark edince, fikrini değiştirecek tek olguyu yazdı ve yanıt vermeden önce bir meslektaşından karşı tarafı savunmasını istedi.
02
Tek değil, altı tat alıcısı
Haidt ahlaki zihni altı tat alıcısı olan bir dile benzetir. Özen, acıya tepki verir. Adalet, onun yorumunda büyük ölçüde orantılılıkla ilgilidir: İnsanlar kabaca koydukları kadarını almalıdır. Sadakat gruba ihanete, otorite rollere ve geleneğe saygıya, kutsallık alçalmaya, özgürlük ise tahakküme tepki verir. İnsanlar ve kültürler bunlara farklı ağırlıklar verir. Biz özenden konuşurken sadakatten ya da orantılılıktan konuşan bir meslektaş daha az ahlaklı değildir; aynı yemeğin farklı bir tadını alıyordur ve bizim savımızın onun tat alıcısına da seslenmesi gerekir.
Trabzon'daki bir otelde iki müdür yıl sonu prim havuzunu tartışıyordu. Oğuz primin çalışılan saatlere göre bölünmesini, Sevgi ise babası hasta olan bir resepsiyon görevlisine daha fazla pay verilmesini istiyordu. Genel müdür Halil, temelleri orantılılık ve özen diye adlandırınca saatlere dayalı bir taban ve ayrı bir dayanışma fonu tasarladı.
03
Ekibi bağlayan şey onu kör de eder
Ortak değerler, hikâyeler ve bağlılıklar, bir grup insanı kendine güvenen ve tek vücut hareket eden bir takıma dönüştürür. Haidt bu ağlara ahlaki matrisler der. Matrisin içinde bazı şeyler apaçık doğru gelir; dışarıdan gelen argümanlar ise yalnızca yanlış değil, şüpheli de görünür. Bağlamak ve kör etmek, iki yönden görülen tek bir mekanizmadır. Kurumlarda bir ekibin zanaatına ya da eski müşterilerine bağlılığı onu etkili kılar ve aynı anda bazı itirazları duyulmaz hâle getirir. Çözüm değerleri zayıflatmak değil, dışarıyı dinlemenin bilinçli bir yolunu kurmaktır.
Kayseri'deki aile şirketinde satın almadan sorumlu Gülşen'in babası, keresteyi yirmi beş yıldır aynı tedarikçilerden alıyordu. Yeni operasyon müdürü Levent daha ucuz ve güvenilir bir seçenek gösterince aile bunu sadakatsizlik olarak duydu. Gülşen eski tedarikçilere bu bağlılığın onlara neye mal olduğunu sordu ve gelen yanıtlar konuyu sakin biçimde yeniden açtı.
04
Önce fille konuşun
Sezgiler önce geliyorsa, birinin gerekçelerine doğrudan saldırmak fili uzaklaştırır ve biniciyi savunma kurmaya iter. Haidt'in Dale Carnegie'ye bağladığı önerisi, işe ilişkiden başlamaktır: sıcaklık, gerçek sorular ve karşı tarafın haklı olduğu noktanın dürüstçe kabulü. Fil yaklaştığında binici bir argümanı tartabilir. Ahlaki temeller buna bir yapı kazandırır: İddia doğru olduğu sürece, savınızı karşınızdakinin önemsediği temelin diliyle ifade edin. Bu yaklaşımla bir anlaşmazlık bizim fikrimizi de değiştirebilir; bu da işin bir parçasıdır.
Mersin'de bir lojistik şirketinin finans direktörü Tuba, operasyon şefi Yasin'in fazla mesai bütçesindeki kesintiyi kabul etmesini istiyordu. Geçen yıl tablolarla gitmiş ve kaybetmişti. Bu kez önce fazla mesainin neyi koruduğunu sordu, zor sezonlarda kalan şoförlere duyulan sadakati dinledi ve onların kazancını koruyan bir kesinti önerdi.
Bugün dene
İş yerindeki bir sonraki anlaşmazlığınızdan önce karşı tarafın en güçlü gerekçesini ve koruduğu değeri yazın. Konuşmayı onun görüşünde kabul ettiğiniz noktayla açın, ardından kendi argümanınızı sunun.
Hızlı kontrol
Haidt'e göre bir eylemi doğru ya da yanlış diye yargıladığımızda genellikle ne olur?
En yakın ekipler dışarıdakileri dinlemek için neden bilinçli bir yola ihtiyaç duyar?
Seçme alıntılar
“Önce sezgiler gelir, stratejik akıl yürütme sonra.”
“Zihin bölünmüştür; bir filin üzerindeki binici gibidir ve binicinin işi file hizmet etmektir.”
“Ahlak bağlar ve kör eder.”
“Yüzde 90 şempanze, yüzde 10 arıyız.”